Werd gebeld door een journaliste uit Nederland, die wil weten of dat WK nou goed is voor de Zuid-Afrikaanse economie. En of arme Zuid-Afrikanen er wat aan hebben gehad of zullen hebben. ‘Dat zullen we over een jaar pas kunnen zeggen’, ligt voor de hand, maar is te makkelijk.

Eens kijken hoe ver we nu al komen. Want de afgelopen tijd hebben we ons in kleine stapjes, reportages over voorbeelden, gesprekken met (ervarings-)deskundigen al regelmatig verdiept in deze vraag.

Rekenaars
Het antwoord ligt natuurlijk in de eerste plaats bij economen en andere knappe rekenaars. Zoals de Zuid-Afrikaanse minister van Financiën Gordhan, die deze dagen nog met een kop koffie boven de sommen hangt. De uitkomst van zijn rekenwerk volgt eind augustus, heeft hij beloofd. De balans van Gordhan valt vermoedelijk positief uit, de Zuid-Afrikaanse regering kennende.

Tijdens het WK vertelde econoom Stan Du Plessis van de universiteit van Stellenbosch mij al dat hij uitgaat van een extra economische groei van ongeveer één procent. Het toernooi heeft veel meer gekost dan begroot -een schokkende 20 keer de oorspronkelijke schattingen-, maar groei is groei, legde Du Plessis mij uit. En dat is positief. Zo simpel is economie soms.

Du Plessis noemde, net als veel andere economen, de imagoverbetering voor Zuid-Afrika op lange termijn de grootste winst. Het land heeft voorgoed bewezen dat het mee kan doen. En dat het ‘een serieuze plek is om te investeren en zaken mee te doen’, zei Du Plessis. Dat is winst.

FIFA’s belofte
Maar een groot deel van het antwoord ligt vaak niet op bureaus, maar op straat. Zelfs, of juist, als het over de economie gaat. Bijvoorbeeld op de vraag of nou het maximale gedaan is om te zorgen dat arme Zuid-Afrikanen meeprofiteren. De plechtige belofte van FIFA-baas Sepp Blatter, toen het WK in 2006 aan Zuid-Afrika was toegekend. Op die belofte valt wel wat af te dingen. Een paar voorbeelden.

Wie kreeg de opdracht de officiële FIFA-merchandise te produceren, zoals de mascotte Zakumi. Zuid-Afrikaanse fabrieken natuurlijk, hoeveel makkelijker kan het zijn de lokale economie te stimuleren? Maar nee, Zakumi en veel van zijn FIFA-vriendjes werden gemaakt in China. Net als 90 procent van de vuvuzela’s die tijdens het WK verkocht werden trouwens. Bekijk de reportage die China-correspondent Wouter Zwart hierover maakte.

Lungisani
Ander voorbeeld: in december 2009 ging ik op bezoek in de township Khayalitsha, bij Kaapstad. Een miljoen mensen in verpaupering, een miljoen mensen die altijd op zoek zijn naar een kans op een beter leven.

Twee maanden voor mijn bezoek had een delegatie van FIFA’s reisorganisatie Match de township bezocht. Match was bang dat het te weinig accommodaties had, dus het spoorde een groep inwoners van Khayalitsha aan bed & breakfasts te bouwen. Match zou voor de boekingen zorgen.

De kapper Lungisani zag het zitten. Hij porde mensen om zich heen op om aan het werk te gaan. Jongens die hij al jaren op hun stoep zag zitten, probeerde hij in beweging te krijgen. Nu is je kans, je kunt geld verdienen, als je een kamertje opknapt voor een WK-toerist. Maar Match liet niets meer van zich horen. Geen boekingen, investeringen voor niets geweest. Is dat de FIFA-belofte dat arme Zuid-Afrikanen zouden meeprofiteren? Niet echt.

Tijdens het WK ging ik terug naar Lungisani, om zijn verhaal te horen.

Soccer City
Heeft dan geen enkele arme ziel in Zuid-Afrika geprofiteerd van het WK? Jawel, natuurlijk, straatverkopers, seizoenswerkers en arbeiders die meewerkten aan de bouw van stadions en andere infrastructuur. Om te zorgen dat dit niet zou blijven bij een tijdelijk baantje, bedachten de bouwers van het Soccer City stadion in Johannesburg iets moois.

Zo’n 1000 werklozen uit Soweto, waar Soccer City ligt, werden betrokken bij de bouw. Mannen zonder baan en zonder scholing of ervaring. Zij werden tijdens de bouw opgeleid tot bijvoorbeeld betonvlechter of glaszetter. Met als doel dat ze na het WK een betere kans maken op de arbeidsmarkt. 1000 mannen die door het WK hun marktwaarde als arbeider hebben opgekrikt. Dat is een prachtig resultaat.

Arm en rijk
Misschien een voorbeeld voor Brazilië, dat samen met Zuid-Afrika de wereldranglijst van ‘grootste-verschil-tussen-arm-en-rijk’ aanvoert. En dat over vier jaar het WK organiseert. De grote vraag hier in Zuid-Afrika was, net als de grote vraag in Brazilië straks is: wordt het WK en de economische opleving daarvan aangewend om arm en rijk dichter bij elkaar te brengen?

Conclusie van dit studiestuk mag zijn dat we dat nog niet kunnen zeggen. Er zijn genoeg voorbeelden te noemen, die het begin zijn van een antwoord. Maar ik zal over een maandje of twee nog eens proberen een reportage te maken over dit onderwerp. De Nederlandse journaliste heeft zichzelf een taaie opdracht gegeven. Benieuwd waar ze mee thuis komt.