Andere Tijden Sport

Ondanks de kou waren ze er, in hun goedbewaarde schaatspakken uit 1968: Stien Kaiser, Carry Geijssen en Ans Schut. Afgelopen zaterdag werden op de Jaap Edenbaan in Amsterdam opnames gemaakt voor een uitzending van het tv-programma Andere Tijden Sport. Een hulde aan drie vrouwen die met hun Olympische gouden medailles het vrouwenschaatsen op de kaart zetten.

 

 

Terug naar 1964. De KNSB en het Nederlands Olympisch Comité moeten de Olympische ploeg voor de Winterspelen in Innsbruck samenstellen. Over de hardrijders is men het snel eens. De oudgedienden Henk van der Grift en Rudie Liebrechts krijgen gezelschap van drie jonge talenten: Kees Verkerk, Ard Schenk en Peter Nottet. Ook kunstrijdster Sjoukje Dijkstra, topfavoriete voor een gouden medaille, wordt natuurlijk ingeschreven. Maar hardrijdende vrouwen? Moet Nederland die ook inschrijven?

In 1960 mochten hardrijdende vrouwen voor het eerst deelnemen aan de Winterspelen. Na 36 jaar was er eindelijk gelijkberechtiging in de schaatssport. Nederland trok zich daar echter niets van aan. Aan de Winterspelen van 1960 deden namens ons land alleen hardrijdende mannen mee – vrouwen (Sjoukje SDijkstra en Joan Haanappel) werden alleen voor het kunstrijden ingeschreven. Hardrijdende vrouwen? Dat was alleen iets voor de kortebaan: 140 meter rechtuit. Daarna werden de “famkes” moe. Dat er al sinds 1936 een wereldkampioenschap voor vrouwen bestond was aan Nederland vrijwel voorbij gegaan. Alleen Gonne Donker had voor de oorlog drie keer meegedaan. Na de oorlog had de KNSB nog nooit een vrouw voor een WK ingeschreven….

Eindeloos werd er gediscussieerd of er niet toch een hardrijdende vrouw naar de Winterspelen van 1964 moest gaan. Nou ja, vooruit, eentje dan. De uitverkorene werd Willie de Beer uit Medemblik. 

Ondertussen waren de jaren zestig ook in de schaatswereld rond gaan waren. Op de nieuwe kunstijsbaan in Amsterdam was zelfs een groepje meiden serieus gaan trainen onder leiding van de Rotterdamse schaatstrainer Piet Zwanenburg. Uit Delft had hij een zekere Stien Kaiser meegenomen. Ze was al 25 jaar oud, maar trainde als een beest en was oersterk. Met de 17-jarige Amsterdamse scholiere Carry Geijssen verbeterde ze record op record. Dat ook de records van Willie de Beer aan flarden werden gereden, drong nauwelijks door tot de Olympische schaatsbestuurders. Stien Kaiser en Carry Geijssen ook naar Innsbruck? Kom nou…. Die Stien met d’r 25 jaar: die ging vast snel trouwen en zou dan als huisvrouw en moeder verloren zijn voor de schaatssport: zinloos om daar nog in te investeren. En Carry Geijssen werd nog te jong geacht om het vaderland te vertegenwoordigen. Dat de kunstrijdsters Sjoukje Dijkstra en Joan Haanappel in 1956 al op 13- en 15-jarige leeftijd hun Olympisch debuut hadden gemaakt werd even over het hoofd gezien….

Willie de Beer deed in Innsbruck wat van haar verwacht werd: ze deed mee als “excuus Truus”. Ze werd 16e, 17e en 27e op de drie afstanden waarop ze mocht uitkomen. Dat Sjoukje Dijkstra goud behaalde bewees ten overvloede dat Nederlandse vrouwen beter sierlijk konden schaatsen dan snel. Tenminste, dat vonden de heren schaatsbestuurders. De vrouwen zelf dachten daar anders over.

Toen in maart 1964 op de Amsterdamse Jaap Edenbaan het Nederlands kampioenschap werd verreden, werd dit voor Stien Kaiser het toernooi van de revanche. Met overmacht won ze alle afstanden. Olympiaganger Willie de Beer werd op bijna 10 punten achterstand gereden…. Als Stien met dezelfde verschillen Willie de Beer in Innsbruck was voorgebleven, had ze medailles kunnen halen!

De mokerslag van Stien Kaiser had zijn uitwerking. Vanaf 1965 kregen ook de dames hun eigen kernploeg. Het Nederlands kampioenschap, deze keer aan het begin van het seizoen verreden, werd opnieuw een prooi voor Stien Kaiser. Carry Geijssen werd tweede, de derde plaats was voor de nog onbekende 20-jarige Ans Schut uit Apeldoorn, die had leren schaatsen op de nieuwe kunstijsbaan in Deventer. Dat met Stien, Carry en Ans een gouden Olympisch trio was geboren, kon niemand toen nog bevroeden.

Begin februari mochten Stien en Carry naar het verre Finse Oulu om aan het wereldkampioenschap mee te doen. Nationale trainingspakken kregen de meiden niet, en behalve Piet Zwanenburg ging er natuurlijk ook niemand namens de bond mee. Met haar derde plaats in de ijzige poolkou werd Stien de eerste Nederlandse hardrijdster die bij een WK op het podium belandde. Meer successen zouden snel volgen.

De emancipatie in de schaatssport ging snel. In 1967, een jaar na een succesvol EK voor de heren, mocht Deventer het eerste vrouwen-WK in Nederland organiseren. Het Ard&Keessie-gevoel kreeg met Stien, Carry en Ans direct een vrouwelijke variant. Het IJssel-stadion was twee dagen uitverkocht, het toernooi werd door Bob Spaak live op tv verslagen, en de apotheose was even spectaculair als een jaar eerder. In stromende regen en gierende storm werd Stien Kaiser de eerste Nederlandse wereldkampioene uit de geschiedenis. Ans Schut werd bij haar internationale debuut op haar thuisbaan vijfde, en Carry Geijssen reikte ondanks een val op de 1000 meter nog tot plaats twaalf. 

In 1968 verwachtte heel Nederland van Stien Kaiser goud bij de Olympische Winterspelen. Vreemd genoeg liep het anders. Waar Stien blokkeerde (ze voelde zich in het Franse Grenoble opgesloten in een concentratiekamp, zou ze later zeggen), grepen Carry Geijssen en Ans Schut het eerste Nederlandse schaatsgoud bij het hardrijden: Carry won de 1000 meter, Ans de afsluitende 3000 meter.

En Stien? Die ging ondanks haar 29 jaar gewoon nog vier jaar door. Wat niemand voor mogelijk gehouden had, lukte haar in 1972 op 33-jarige leeftijd. Acht jaar nadat de schaatsbond haar te oud had bevonden om aan de Winterspelen mee te doen, won Stien Olympisch goud.

Het scenario van Stiens gouden race was even onwaarschijnlijk als waar. Na een seizoen vol ruzies en gedoe is Stien ziek als er in Inzell Olympische selectiewedstrijden worden gehouden. Het gevolg is dat coach Gerard Maarse Stien passeert voor haar favoriete afstand, de 3000 meter, de afstand nota bene waarop ze wereldrecordhoudster is. Stien mag alleen de 1000 en de 1500 meter rijden. Op de 3000 meter worden de startplaatsen ingevuld door de sinds 1970 uiterst succesvolle Friezin en moeder van drie kinderen Atje Keulen-Deelstra, het jonge talent Sippie Tigchelaar, en de op de 3000 meter zelden overtuigende sprintster Trijnie Rep.

Mokkend aanvaardt Stien met grote moeite de keuze van Gerard Maarse en het NOC. Maar in Sapporo loopt alles toch weer anders. De 21-jarige Trijnie Rep voelt de druk op haar schouders en rijdt bar slecht op de 500 en 1000 meter. Maarse voelt de vertwijfeling en gaat praten. Op 3 februari melden de kranten: “Niet Trijnie Rep maar Stien Baas-Kaiser zal op de Olympische Winterspelen uitkomen  op de 3000 meter.”

Hoe is dat mogelijk? Het ANP legt uit hoe de beslissing tot stand is gekomen:  

Gerard Maarse: “Trijnie heeft de laatste dagen niet best gereden. Ze is kerngezond maar toch leek het of zij na enkele rondjes een verlammend gevoel in de benen kreeg. Vermoedelijk is de spanning rond de drie kilometer een beetje te veel voor haar geweest. Ze zag als een berg tegen zeven ronden op. Daarom ben ik gaan praten. Trijnie Rep (die zich in Sapporo nogal eenzaam voelt): “Leuk is het natuurlijk niet. Toen meneer Maarse met mij over de drie kilometer begon te praten vermoedde ik hoe laat het was en dat hij geen vertrouwen in mij had. Toen ben ik met zijn voorstel accoord gegaan al heeft bij het mij zelf laten zeggen. Zelf kom ik op de drie küomeiter niet verder dan een tiende plaats. Misschien heeft Stien een uitschieter en kan zij goud winnen in
haar laatste Olympische toernooi.”

De voorspelling van Trijnie Rep komt uit. Het ANP geeft het volgende verslag van de gouden race:

Hoezeer Gerard Maatrse zich in Inzell heeft verslikt in de gretigheid van Stien Baas op een Olympische medaille werd in Sapporo met de dag duidelijker. Vanaf de aankomstdag in Japan trainde de zesvoudige Nederlandse kampioene, die in Grenoble op 1500 en 3000  meter beide keren brons veroverde, harder dan ooit. Bezeten van de wil om Maarse die naar haar smaak te weinig rekening had gehouden met haar veertiendaagse ziekte het overtuigende bewijs te leveren dat er met de bijna 34-jarige schaatsvedette nog altijd rekening moet worden gehouden.  

Daarvoor zou de sinds kort gehuwde en in Deventer wonende Delftse de 1000 en 1500 meter aangrijpen om de visie van Maarse volledig te weerleggen. Maar het toeval hielp haar. Terwijl Stien Baas in de aanloop naar het Olympische gevecht bij de dames een steeds glanzender vorm demonstreerde, ging de met zware aanpassingsmoeilijkheden  vechtende Trijnie Rep steeds moeizamer over het ijs. Voor Maarse bleef er toen weinig keus en hij besloot  alsnog Trijnie Rep op de drie kilometer te vervangen door Stien Baas. Een beslissing die terecht heel wat opschudding veroorzaakte in het toch altijd al zo geladen schaatswereldje. De gretigheid waarmee de daarvoor erg gespannen Stien Baas vanmorgen aan haar drie kilometer begon was eigenlijk al een waarborg voor een gouden prestatie. 

Voor Stien Baas, de tweevoudige wereldkampioene, was deze 3000 meter in feite van beslissende aard. Doorgaan of stoppen op bijna 34-jarige leeftijd. Voortdurend waren haar gedachten de laatste twee dagen bij deze drie kilometer. De op de 1500 meter al zo verrassend met zilver gekroonde Stien Baas later: “Ergens was dit mijn laatste kans. Voor mij is deze drie kilometer een kwestie van alles óf niks.”  

Vanaf hei middenterrein had de al erg vroeg op het ijs gekomen Stien Baas daarvoor al verschrikt moeten toezien hoe Nina Statkevitsj naar haar eigen ondergang was gereden en hoe Atje Keulen en Sippie Tigchelaar een vergeefse  aanval hadden gedaan op de tijd van Diane Holum, de grote ontdekking op deze afstand in Sapporo. Maar toen verscheen een optimaal geconcentreerde Stien Baas aan de start . “Ik wist,” zei ze later, ”dat ik een goede opening moest hebben. En dat lukte voortreffelijk.” 

Eigenlijk is Stien Baas de enige in het Europese damesgezelschap die een mannenschema kan rijden. Anderen zakken elke ronde steeds verder terug, maar Stien Baas heeft de kracht om het tempo vast te houden. Zoals zij dat vanmorgen nog eens haarscherp illustreerde. Vertrokken op een schema van 4.56 -Diane Holum was tot dan de snelste met 4.58.67- reed de in een vloeiende stijl over de baan gaande Stien Baas constant rondjes van rond de 39 seconden. 

“In de voorlaatste ronde”, aldus dus een van puur geluk stralende Stien, “hoorde ik van de speaker dat mijn voorsprong op Diane Holum vijf seconden bedroeg. Toen wist ik dat ik goud zou winnen. Vanaf dat moment heb ik mij ook niet meer zo vreselijk  ingespannen.” 

Een nog altijd stralende Stien Baas: ”Ik ben dolgelukkig. Deze gouden plak beschouw ik als het hoogtepunt in mijn carrière. Mijn hele voorbereiding was vanaf de zomermaanden volledig gericht op Sapporo. Daarvoor heb ik zelfs getraind op uren waarop in Sapporo de wedstrijden zouden worden gehouden.”
 
Maar nog altijd bleef de vraag onbeantwoord of Stien Baas aan het einde van dit seizoen zal stoppen. De eerste reactie van haar in Deventer aan de radio gekluisterde man Hisco: “Stien, je bent een groot schaatsenrijdster. Nu moet je nog een jaar doorgaan.” 

Voor Gerard Mearse was het goud voor Stien Baas, hoe gelukkig hij er ook mee was, in feite toch een klap in het gezicht. Of hij de machtsexplosie van Stien Baas zag als een revanche op zijn uitlatingen in Inzell: In de topsport moet je elkaar op een goede en gezonde manier de waarheid kunnen zeggen”. In Inzell was Trijnie gewoon beter dan Stien, maar hier ging Stien elke dag beter rijden. Daarom lag het voor de hand dat ik Stien niet kon passeren. In het begin heb ik met Stien inderdaad wat moeilijkheden gehad, maar nu is de verstandhouding voortreffelijk. Ik ben erg gelukkig met dit goud zoals ik over het geheel genomen erg tevreden ben met wat onze meisjes hier hebben gedaan Eén gouden, twee zilveren en twee bronzen medailles. Het is toch formidabel.” 

Vooral de gouden medaille van Stien Baas zou wel eens van positieve invloed kunnen zijn op de verhouding binnen de kernploeg waarin nog altijd enkele dames rondlopen die niet erg gelukkig zijn met Maarse als coach. Stien Baas: “Maarse heeft mij direct bij aankomst in Sapporo zijn verontschuldigingen aangeboden voor zijn destijds in Inzell gemaakte opmerkingen. Dat kan ik wel waarderen. Van mijn kant bestaat er daarom ook geen enkele rancune tegen hem.”

Ondanks de lichte twijfel zou de Olympische 3000 meter de laatste race zijn van Stien Kaiser. Met haar gouden medaille was het fundament voor de emancipatie van het vrouwenschaatsen gelegd. Atje Keulen-Deelstra, als moeder van drie kinderen de opvolgster van Fanny Blankers-Koen, voltooide met haar successen de emancipatie van het vrouwenschaatsen.

Tags: Golden Girls