Door redacteur Liedeke Morssinkhof

Ruim zeven miljoen mensen schakelden afgelopen zondag, maandag en woensdag op primetime in bij de ZDF. Dat is veel voor de publieke omroep in Duitsland. Ontzettend veel zelfs. Allemaal zagen ze de driedelige miniserie ‘Unsere Mütter, unsere Väter’, over vijf heel gewone Duitse jongeren tijdens de Tweede Wereldoorlog. En hoe die oorlog hun leven voor altijd veranderde.

Het is bepaald niet voor het eerst dat de Duitse tv aandacht schonk aan de Tweede Wereldoorlog. Bijna dagelijks is er ruime keuze uit documentaires en talkshows waarin de oorlog centraal staat. Ook op straat, in musea, in de boekhandel en bij de borrel komt de oorlog uiteindelijk altijd weer om de hoek kijken. Ook al zijn we bijna 70 jaar verder, de oorlog is nog altijd niet helemaal voorbij.

Toch is-ie dat over niet al te lange tijd wel, simpelweg omdat dan niemand meer leeft die er nog uit eigen ervaring over kan vertellen. Daarom wilde de ZDF met deze serie het gesprek tussen de generaties nog één keer op gang brengen. Anders blijven straks alle nog onvertelde oorlogsverhalen voor altijd onverteld.

Kosten noch moeite zijn daarbij gespaard: 15 miljoen euro koste de productie, de schrijver werkte zes jaar aan zijn script en in totaal werd bijna 90 dagen gedraaid op 141 verschillende plekken.  Allemaal voor een antwoord op die ene vraag: ‘Opa, hoe was dat nou eigenlijk, in de oorlog?’

De tongen zijn flink losgekomen. In de beste Duitse tv-traditie wasten historici, ooggetuigen en politici elkaar vanuit hun clubfauteuils intellectueel de oren in de vele late night-talkshows. De kranten wijdden er meerdere commentaren aan. Tijdens speciale radiouitzendingen konden luisteraars inbellen om hun verhaal te doen. En  #umuv was één van de trending topics op Twitter.

De meningen zijn verdeeld. Enerzijds is er lof. Voor hoe de serie gemaakt is, goed gefilmd, met een hoog tempo, on-Duits. Families blijken daadwerkelijk met elkaar in gesprek te komen, na de uitzending op de bank. Opeens vertelt oma dat ze wel degelijk weet had van het lot van de joden. Wat deden die volgepakte treinen anders wekelijks op het dorpsstation?

Maar kritiek is er ook. De serie zou te weinig benadrukken dat het toevallig wel Duitsland was dat de oorlog begon. De hoofdpersonen zijn zo menselijk, dat je bijna met ze meevoelt als ze een krijgsgevangene doodschieten.  Te weinig zou de serie onderstrepen dat oorlog een keuze is, en geen omstandigheid waarin je nou eenmaal verzeild raakt.

Dus nee, de oorlog is nog niet voorbij. Misschien voor het laatst staan ouders en grootouders in het middelpunt van de belangstelling. Want dat zijn het, de vaders en moeders, en opa’s en oma’s van een heel land. Doodgewone mensen. De huidige discussie toont dat het ook 70 jaar later niet makkelijk is om met dat gegeven om te gaan.

In interviews verschijnt hij met zwarte muts, zonnebril en geblondeerde snor, sik en bakkebaarden. Zo onherkenbaar mogelijk. Blut muss fließen (bloed moet vloeien) heet zijn boek en documentaire, een regel uit een bekend neonazistisch lied. Hij schetst een onthutsend beeld van de neonazi-scene in Europa. Want, zo merkte Kuban, het neonazistische netwerk is geraffineerd georganiseerd met zeer nauwe banden tussen Duitse, Hongaarse, Italiaanse, Britse en ook Belgische nazi’s. Banden met Nederland kwam hij nauwelijks tegen.

Ondergronds

Rode draad van de samenkomsten is de muziek. Vaak keiharde nazirock, in het geheim georganiseerd in bijvoorbeeld afgelegen hooischuren of zelfs varkensstallen. Via internetfora spreken neonazi’s af en komen ze samen. Vaak met honderden tegelijk.

Het contact opbouwen met de neonazi’s was een traag proces, vertelt Kuban. Hij deed zich op internet vaak voor als ‘Nazi-Mädel’, om op die manier informatie los te krijgen. ,,Mannen vertellen nou eenmaal sneller iets aan een vrouw, zeker op internet. Soms kreeg ik de vraag wat mijn cupmaat was. 75D, zei ik dan. En vervolgens hoorde ik waar het volgende geheime concert werd georganiseerd.” Maar het ging lang niet altijd zo eenvoudig. Meestal kostte het veel tijd om vertrouwen te winnen. Het geheim? Verhalen over eerdere concerten delen. ,,Stomme details, die je alleen kan weten als je er geweest was. Dat er geen gescheiden toiletten waren bijvoorbeeld.”

Concerten

Kuban bezocht tientallen van dit soort concerten, vergezeld van een piepkleine camera. Hij filmde de meest angstaanjagende

Kuban toont zijn verborgen camera

nazipropaganda en het standaard terugkerende ritueel: het brengen van de Hitlergroet. ,,Ik ben op concerten geweest waar de politie niets deed. Een keer in Oostenrijk, stond de politie ons op te wachten. Ik ging ervan uit dat ze het concert zouden verbieden, maar in plaats daarvan zag ik ze op de foto gaan met neonazi’s en schouderklopjes uitdelen.”

Het is hem vaker opgevallen. Hoewel de inlichtingdiensten in Duitsland heel veel informatie hebben over de veelal ondergrondse neonazi-concerten, worden ze zelden verboden. Terwijl dat volgens Kuban wel degelijk zin heeft. ,,Als keer op keer een concert wordt bestormd door de mobiele eenheid, zullen veel neonazi’s steeds meer gefrustreerd raken. En hebben ze na een tijdje echt geen zin meer om honderden kilometers in de auto te zitten voor een bijeenkomst.” Het is, zo stelt Kuban, alsof het neonazi-probleem in Duitsland nog altijd niet écht serieus wordt genomen. ,,Waarom? Ik heb geen idee. Dat blijft een raadsel voor mij.”

Klik hier om de embedded video te bekijken.

Reportage ZDF over Blut muss fließen

Verbod

Een stap in de goede richting zou een verbod op de extreem-rechtse partij in Duitsland, de NPD, zijn. ,,Het is overduidelijk dat zij banden hebben met neonazi’s. Overal kwam ik NPD-functionarissen tegen. Als deze partij verboden wordt, kunnen ze geen legale bijeenkomsten meer organiseren. Dan valt de basis weg om nieuwe nazi’s te werven.” In Duitsland is een eerdere poging deze partij te verbieden mislukt. De politiek denkt nu na of een nieuwe poging zin heeft. ,,Als je twee jaar lang grondig onderzoek doet, vind je genoeg misstanden om die partij te verbieden. Geen twijfel mogelijk.”

Zelf denkt hij over enkele jaren zijn anonieme leven te kunnen opgeven. Als de storm rond zijn onthullingen is gaan liggen en er, zo hoopt hij, nieuwe pioniers opstaan die zich serieus in de neonazi’s willen verdiepen.

Klik hier om de embedded video te bekijken.

Trailer Blut muss fließen

Door Yannick Eling in Berlijn

Een plagiaatschandaal, gebrek aan inkomsten door niet betalende leden en een ongelukkige vergelijking met de NSDAP: de Piratenpartij in Duitsland heeft flink wat brandjes te blussen. En dat moet snel gebeuren: over ruim een week kiest Sleeswijk-Holstein een nieuw parlement, een week later is Noordrijn-Westfalen aan de beurt.

“Beste kwaliteitsmedia. Voor de meesten is mijn verloving zeer irrelevant. Maak toch gebruik van de ruimte voor wat politieke vorming”, twitterde Marina Weisband – een van de kopstukken van de Piraten – begin deze week nog. Sinds een paar maanden ligt haar partij onder een vergrootglas bij de Duitse media. Niet gek natuurlijk: volgens sommige peilingen zouden de Piraten de derde partij van Duitsland worden, als er rond deze tijd landelijke verkiezingen zouden zijn.

Dat de media-aandacht sommige –politiek onervaren- Piraten teveel wordt, bleek wel toen Der Spiegel de leider van de Piratenpartij in Berlijn naar een verklaring voor het succes vroeg. “Onze opkomst verloopt zo snel als die van Hitlers NSDAP tussen 1928 en 1933”, floepte hij eruit. Hij had de vergelijking niet zo bedoeld, maar de kanonnen van de andere partijen waren inmiddels al op hem gericht.

Knippen en plakken
Met de deelstaatverkiezingen in Sleeswijk-Holstein en Noordrijn-Westfalen in het vooruitzicht is er de laatste weken druk gewerkt aan stevige partijprogramma’s. Tot voorkort pronkten de Piraten ermee dat ze pas een standpunt innamen als ze er echt over hadden nagedacht. Het kwam de Piraten op flinke verwijten van de gevestigde partijen te staan: de Piratenpartij zou een one issue-partij zijn, die zich alleen maar richt op transparantie en vrijheid op internet.

Met de zelfkritische slogan Jetzt mit mehr inhalt proberen de Piraten in Sleeswijk-Holstein van dat imago af te komen. Het partijprogramma is flink uitgebreid, met ook standpunten op het gebied van kinderopvang en het gebruik van kernenergie in de deelstaat. Een kritische blogger haalde het programma door de plagiaatsoftware die ze op bijvoorbeeld universiteiten gebruiken. De pijnlijke uitkomst: maarliefst 43 procent van het programma in Sleeswijk-Holstein blijkt gekopieerd van dat van collega-piraten in andere deelstaten.

De Piraten reageerden fel. “Waarom zou je het wiel opnieuw uitvinden? Dit is toch het toonbeeld van goede samenwerking tussen de verschillende deelstaten?” Maar wie verder leest, komt erachter dat het partijprogramma door het knip- en plakwerk op sommige punten van geen kant meer klopt. Het aantal kinderen in Sleeswijk-Holstein dat speciaal onderwijs nodig heeft is bijvoorbeeld helemaal niet bijzonder hoog, zoals in een uit het programma van Baden –Württemberg geknipte zin staat.

Schatkist raakt leeg
De Piratenpartij heeft inmiddels meer dan 26.000 leden in Duitsland. Een sensationeel cijfer voor een partij die nog maar zes jaar bestaat: qua leden zijn de Piraten nu al half zo groot als de FDP of de Groenen. Geheel in het teken van de transparantie, de kurk waar de Piraten op drijven, is het kinderlijk eenvoudig om je via de website aan te melden als lid. Een paar hokjes aanvinken op een digitaal formulier en je bent Piraat. Het betalen komt later wel.

Niet dus, zo blijkt nu. Nog niet de helft van de Piraten heeft de contributie betaald. En dat zorgt voor een flinke financiële strop. Niet alleen loopt de partij ruim 13.000 keer een contributie van minimaal 36 euro mis, ook een flink bedrag aan subsidie blijft voorlopig in de Duitse staatskas: voor elke euro die binnenkomt krijg je als partij in Duitsland 38 cent. De Piraten hopen dat veel niet-betalende leden de komende dagen alsnog de portemonnee trekken: zaterdag krijgen alleen betalende leden een stemkaart op het landelijke partijcongres.

De twee vormden samen met Beate Zschäpe het inmiddels beruchte neonazi-trio. De tien moorden die ze pleegden in de periode 2000 - 2007 kennen we nu als de Dönermoorden. Veelal Turken, maar ook een Griek en een politieagente, werden in koelen bloede neergeschoten. Tot november vorig jaar zag niemand in Duitsland een verband tussen de moorden. Nu kent elke Duitser de Nationaal Socialistische Untergrund, de NSU, zoals de drie zich noemden.

Heidi en Lily

Je zal maar vader en moeder zijn van één van de drie. Maanden hulden ze zich in stilzwijgen, maar gisteren kon iedereen in een documentaire op de ARD kennis met ze maken. Het bleek dat ze hun zoon al jaren niet meer hadden gezien.

De drie jongeren leefden ondergedoken in het Oost-Duitse Zwickau. Daar had geen enkele buurtbewoner het idee dat ze met een moordzuchtige neonazibende te maken hadden. Beate maakte praatjes met de buren, toonde zich een keurige huisvrouw en zorgde voor haar twee katten, Heidi en Lily.

Uwe nam tijdens zijn eerste ondergedoken jaren nog weleens contact op met zijn ouders. Moeder Brigitte kreeg dan een briefje met een datum, een tijd en een locatie. Altijd was de locatie gekoppeld aan een telefooncel. Daar kon ze dan even kort met haar zoon spreken.

Afglijden

Ze had hem al sinds de middelbare schooltijd zien afglijden. Op zijn 15e zat hij voor het eerst vier maanden in de gevangenis voor diefstal. Hij werd van school getrapt, kreeg geen werk in het veelal uitzichtloze Jena van de jaren 90, een stad die zichzelf na de val van de Muur opnieuw moest uitvinden. Hij kwam steeds vaker in contact met rechts extreme kringen. Riep dan ineens tegen zijn ouders dat alle buitenlanders moesten oprotten. Dat de Joden de oorzaak waren van alle ellende in de wereld. “Maar Uwe, je kent helemaal geen joden”, had zijn moeder geantwoord. “En er wonen hier amper buitenlanders.”

Ook zijn latere handlangers kwamen regelmatig over de vloer bij de ouders van Uwe. Beate was enige tijd zijn vriendin. “Een keurig meisje. Wij geloofden dat zij Uwe wel op het rechte pad zou brengen.” En ook Uwe Mundlos maakte een goede indruk op de ouders. “Hij kwam intelligent en charmant over, wilde verder studeren.”

Spijt

Brigitte biedt haar excuses aan. Ze heeft oneindig veel spijt, zegt ze. Al weet ze ook wel dat het haar schuld niet is dat er zoveel onschuldige mensen zijn doodgeschoten. Maar toch: “We zijn er elke dag mee bezig, elke dag. Hadden we iets kunnen doen? Hadden we iets moeten doen?”
Ze zagen Uwe voor het laatst in 2002. Beate had gebeld en gevraagd of ze bakrecepten kon meenemen van de favoriete taart en koekjes van Uwe, die miste hij zo. Ze troffen elkaar in een park in Chemnitz. Brigitte omhelsde ze alle drie. Eerst haar zoon, toen Beate en Uwe. Met haar kookboek onder haar arm. “Als ik toen had geweten dat ze al vier mensen hadden doodgeschoten…” Ze had ze verraden, ja.

En dan de pijnlijkste vraag van het interview, een vraag die je eigenlijk niet kan stellen. Een vraag ook die geen enkel antwoord verdient. “Bent u blij dat uw zoon dood is?” De stilte die volgde, de manier waarop Brigitte de vraag herhaalde. Pijnlijk is veel te zacht uitgedrukt, maar je zag dat ze ja wilde zeggen.

Neem het verhaal over de toename van Griekse jongeren op de Duitse arbeidsmarkt, gisteravond in het Journaal. Een interessant fenomeen, in het kielzog van de crisis. Veelal goed opgeleide jongeren in Griekenland komen met geen mogelijkheid aan de bak in eigen land en besluiten familie en feta te verruilen voor Kartoffelsuppe en Pünktlichkeit. Een behoorlijke culturele overgang, als je het mij vraagt.

Ik ging zodoende op zoek. Waar werken ze? Wat voor sectoren zijn populair? Waar wonen ze vooral? Eens informeren in de gezondheidszorg. ,,U spreekt met de persafdeling van het Charité-ziekenhuis in Berlijn.” Ik leg mijn verhaal uit en vraag of er ook Grieken in dienst zijn. Dat bleek inderdaad het geval. Maar, zoals altijd in Duitsland, kon ik niet rechtstreeks met een arts in contact worden gebracht. De persdame zou alle Griekse artsen een mail sturen met het verzoek contact met mij op te nemen.
Na drie dagen nog geen enkele reactie.

Smoesjes

Een ‘dont call us, we call you’-boodschap staat voor journalisten gelijk aan: dat wordt ‘m dus niet. Reden genoeg om wat andere lijntjes uit te zetten. De Griekse ambassade in Berlijn. Griekse verenigingen door heel Duitsland. Ze kenden wel goede voorbeelden, maar overal klonken fraaie gebakken-lucht-smoesjes om niet mee te hoeven werken. “Ja, misschien klopt zijn mobiele nummer niet meer.” “Misschien zit zijn e-mailbox vol?” “Voor de televisie zegt u? Ehm, ja nou, hij werkt er nog maar net en…ehm, nou goed, ik bel nog.”

Wat was toch het probleem?

Ik werd gewezen op een grote community voor Grieken in Duitsland op Facebook.  Meer dan duizend leden. Et voila!, dacht ik. Een grotere poel om in te zwemmen kon ik me niet wensen. Ik schrijf een bericht op het prikbord met de vraag of er iemand mee wil werken aan een reportage voor ‘de Nederlandse Tagesschau’. Achteroverleunend staar ik naar m’n telefoon. Die wordt straks rood en begint te gloeien, kan niet anders. Maar er gebeurde niks.

Eλεος κύριε, δεν θέλουμε

Dan ineens krijg ik reacties binnen op mijn bericht. Cynische reacties. Eentje zegt: “Dus je zoekt een Griek die hier werkt? Blijven zoeken vriend!” Een ander zegt: “oh nee, niet weer. Laat ons met rust!” Aangevuld met: Eλεος κύριε, δεν θέλουμε. Grieks voor: Meneer, we willen niet.

De derde laat er helemaal geen gras over groeien. “Waarom vertel je niet de échte reden? Je wilt alleen maar een negatief verhaal maken over Grieken. Je vraagt toch ook niet aan Nederlanders die naar Duitsland emigreren om te werken waar ze tegen aanlopen? Dat bedoel ik.” Zijn bericht wordt door 16 Grieken ‘geliked’.

En toen pas begreep ik het. Veel Grieken in Duitsland zitten totaal niet te wachten op aandacht. Hun land is in hun ogen door het slijk gehaald in de Europese media. Deze Grieken willen in alle rust een nieuwe toekomst opbouwen in een ander land. Zo’n reportage zou het beeld van de onomkeerbare rotzooi in Griekenland alleen maar versterken, vinden ze blijkbaar.
Dat was even schrikken.

Win-win

Edoch, gelukkig komt de aanhouder vaak nog als eerste over de streep. Via een ellenlange belronde langs Konstantinos, Fastos, Christianos en Dimitros kwam ik uiteindelijk uit bij Stavros. En die woont in…Thessaloniki. Hij heeft een bemiddelingsbureau voor Grieken die in Duitsland een baan zoeken. Stavros is geboren in Duitsland, kent het land, de taal en cultuur en heeft een groot netwerk. Zo helpt hij Grieken aan een baan. Voor hem een interessante bron van inkomsten, voor de Grieken dé manier om aan de uitzichtloze werkloosheid te ontsnappen. Een win-win-situatie.

Stavros vond het – niet heel verrassend – juist heel belangrijk dat dit verhaal verteld werd.  Hij bracht me in contact met Vicky en Christos, allebei werkzaam in Erlangen, in het midden van Duitsland. Vicky was IT-specialist en had via Stavros een baan gekregen bij een bedrijf dat elektronische systemen in auto’s ontwikkelt. Christos werkt bij Siemens, als ingenieur.

Ineens was het binnen twee telefoontjes geregeld. En Christos en Vicky vonden het zelfs leuk om mee te werken. Zucht. Dagen werk voor twee minuten televisie.

Met name de Duitse pers blijft hem onder schot houden. Elke dag verschijnen er voortdurend kleine of grote nieuwe onthullingen in de zaak-Wulff. Zo zou hij dit weekend gefluisterd hebben dat hij ervan uitgaat dat ‘binnen een jaar alles vergeten zou zijn’, gebruikte hij de gevoelige Duitse oorlogsterm ‘Stahlgewitter’, om het spervuur op zijn persoonlijkheid te duiden en blijkt hij nog altijd niet de openheid te hebben verschaft die hij in het tv-interview van vorige week beloofde.

De tien gouden regels

De Berlijnse krant Der Tagesspiegel refereerde vandaag aan een zogenaamde “The Making of a Scandal.” Met daarin tien gouden regels voor de media om een succesvol schandaal te creëren. Ik zal ze eens doorlopen.

1. Wacht met de onthulling tot een nieuwsluwe periode, zoals het begin van de zomervakantie of het vlak voor kerst.

Wulff kreeg in de decembermaand de eerst hoon over zich heen en kon in het tweede deel van de kerstvakantie niets meer goed doen, toen bleek dat hij geprobeerd had artikelen over een omstreden lening in de boulevardkrant Bild tegen te houden. 

2. Verschiet niet meteen al je kruit. Geef de lezer in het begin het gevoel dat het om het topje van de ijsberg gaat. 

En inderdaad, dagelijks werd de soapstory Wulff weer met een nieuw hoofdstuk uitgebreid.

3. Het is ideaal als de hoofdpersoon er niet is. Op vakantie bijvoorbeeld, of op reis, zodat hij zich niet direct kan verdedigen.

Verdomd als het niet waar is, Christian Wulff was de eerste dagen van januari in geen velden of wegen te bekennen. Kerstvakantie. Op 5 januari bent u de eerste, zeiden zijn in paniek rakende woordvoerders. En ook bij de eerste onthulling in Bild, begin december, was Wulff op reis in de Arabische wereld. Vanuit Doha probeerde de president de hoofdredacteur van Bild te bereiken; iets dat uiteindelijk leidde tot een voicemailbericht dat wereldnieuws werd.

4. Zoek partners-in-crime in de media.  Hou niet alles voor jezelf, maar laat ook andere media af en toe pronken met de titel “Exclusief”. Daardoor ontstaat er een gevoel van eenheid.

Als er maar één medium een strijd tegen Wulff had gevoerd, was het nooit zo’n groot schandaal geworden. Van kwaliteitskranten tot boulevardpers; iedereen dook boven op Wulff. En het meest opmerkelijke was dat Bild zélf de inhoud van Wulff’s voicemailbericht niet openbaar maakte – iets wat een dikke primeur had opgeleverd – maar vervolgens wel de tekst liet uitlekken naar andere media.

5. Publiceer na de eerste golf van kritiek een peiling waaruit blijkt dat de hoofdpersoon aan aanzien verliest. En zorg vervolgens voor vooraanstaande politici die om zijn aftreden roepen.

Ook dat is in het geval Wulff gebeurd. Al bleek uit de peilingen vaak niet eens dat een grote meerderheid van de Duitsers hem weg wilden hebben, hij verloor wel aan steun. En voor de oppositie was het vrij schieten op de president die door bondskanselier Angela Merkel naar voren was geschoven.

6. Als de campagne lang genoeg duurt, speelt het oorspronkelijke thema geen rol meer. Dan zal de discussie vooral gaan over de vraag of de hoofdpersoon het ambt wel of niet zwaar beschadigt.

Wulff kreeg in het beruchte tv-interview de vraag voorgelegd of hij nog wel geloofwaardig kon zijn als president. Wulff zelf zag geen enkele reden waarom niet.

7. Blijf met nieuwe onthullingen en verwijten komen. Daarbij gaat het niet langer om kwaliteit, maar om kwantiteit. Kan de hoofdpersoon niet alles ontkrachten, beschuldig hem er dan van dat hij een ‘Salami-tactiek’ toepast. Alsof hij stukje bij beetje de waarheid aan het licht brengt.

Wulff kon onmogelijk alle verwijten goed weerleggen. En als hij zich verdedigd dacht te hebben, bleek hij nooit de complete waarheid te hebben verteld.

8. Strooi met geruchten dat er in de persoonlijke omgeving van de hoofdpersoon nog meer onthullingen op de loer liggen. Dat houdt het spanningsveld hoog.

Ook de vrouw van Wulff kwam afgelopen week negatief in de schijnwerpers te staan. De suggestie werd gewekt dat ‘First Lady’ Bettina Wulff jurken van bekende mode-ontwerpers en luxe sieraden droeg zonder ervoor te betalen.

9. Begin na ongeveer twee weken de discussie over de opvolging. Dat geeft het gevoel dat het aftreden van de hoofdpersoon een kwestie van tijd is.

In het geval Wulff was die discussie er al na een paar dagen. Oppositie eist zijn aftreden, commentatoren in de media zagen geen andere optie, er werd zelfs voor zijn huis gedemonstreerd afgelopen weekend. En daarnaast doken er dit weekend al namen van mogelijke opvolgers op. In het diepste geheim zou er al over gepraat zijn, schreven kranten.

10. Blijft de hoofdpersoon dan toch nog in zijn ambt, richt je dan op de ‘karakter-vraag’. Wat is een president met dit op zijn konto nog waard? Wie neemt deze man nog serieus?

In dat stadium lijken we in het geval van Wulff nu te belanden. Aftreden wil hij niet, voorlopig. Hij smeekt vooral om een einde aan alle berichtgeving over hem. Maar of veel Duiters hun president nog écht serieus nemen?

Het geeft te denken, natuurlijk. Feit is en blijft dat president Wulff zelf verzaakt heeft voldoende openheid van zaken te geven in de afgelopen tijd. Daarmee voerde hij de pers met munitie en kon dit uitgroeien tot een gigantisch schandaal.

Ik vraag me toch af hoe iemand als Bill Clinton er in de tijd van de Monica Lewinsky-affaire in geslaagd is zijn presidentschap te redden en tot op de dag van vandaag met een gouden imago door het leven te gaan. Ook het geval-Clinton kan perfect op de bovenstaande tien regels worden toegepast. Misschien moet Christian Wulff hem eens bellen. En – oh god behoede – niet zijn voicemail inspreken, als hij niet opneemt.

Afgelopen weekend openden 14 ministeries in Berlijn hun deuren voor het publiek. Een buitenkansje om eindelijk eens in het Ministerie van Financiën rond te kijken. Dat is gehuisvest in een bijzonder gebouw, het voormalige Reichsluftfahrtministerium. Hier zwaaide nazikopstuk Hermann Göring de scepter. Het is een enorm gebouw. En toen het in 1936 klaar was, zelfs het grootste kantoorgebouw van Berlijn.

 De bezoeker wordt bij binnenkomst meteen geïmponeerd door de enorme hal en trap. Je voelt je klein, en dat was ook de bedoeling. Een medewerkster van het huidige Ministerie van Financiën is onze gids. Ze vertelt over de ontstaansgeschiedenis.

 Edgar Allen Poe

Plotseling komt een in het zwart geklede jongeman op roller skates aanzwieren en houdt een heel betoog over de zin en onzin van belasting heffen en over het het wel of niet betalen ervan. Hij eindigt met de woorden: De groeten van Edgar Allen Poe. Een verdwijnt even vlug als hij was gekomen.

Bouw van de Muur

Het gebouw heeft de bombardementen van de geallieerden redelijk doorstaan en werd na de capitulatie van de Duitsers het militaire hoofdkwartier van de Russen. Daarna diende het in de DDR-tijd als Haus der Ministerien. We lopen door naar de enorme vergaderzaal. Bij elke stap in dit gebouw spreekt de geschiedenis. Zo zei in deze zaal Walter Ulbricht op een persconferentie tegen een Westduitse journaliste de beroemde woorden: Niemand hat die Absicht eine Mauer zu errichten. Niemand is van plan een muur te bouwen. Dat was op 15 juni 1961, twee maanden voor de bouw van de Muur.

We lopen verder en houden halt vlak bij de werkkamer van de huidige minister van financiën Wolfgang Schäuble. Opeens verschijnt er een vrouw boven aan de trap en begint over geldproblemen te vertellen. Al gauw blijkt dat ze uit een brief citeert van Friedrich Schiller, de dichter. Hij zit op zwart zaad en vraagt een vriend vriendelijk doch dringend hem geld te lenen. Uiteraard tegen rente. Bij sommige medebezoekers verschijnt een glimlach. Het thema is nog steeds actueel.

Ik zie het in Nederland niet zo gauw gebeuren dat bij een rondleiding door het ministerie van Jan Kees de Jager Vondel wordt geciteerd.

Kristallnacht

Dan gaat het naar de kleine vergaderzaal. Hier kwam daags na de Kristalnacht in november 1938 een deel van de nazitop bijeen, onder wie Hermann Göring en Reinhard Heydrich. Een acteur leest voor wat er toen letterlijk gezegd is. Dat er meer synagogen hadden moeten worden vernield en dat er strengere maatregelen tegen de Joden moesten worden ingesteld.

Ik kijk naar mijn medebezoekers. Ze staan allemaal bedrukt te luisteren. Het moet toch niet leuk zijn om als Duitser steeds met het weinig fraaie verleden van je land te worden geconfronteerd. Maar in dit gebouw, met zo’n beladen geschiedenis, dat verleden niet benoemen? Nee, dat kan ook niet.

Even later staan we weer buiten, in de zonnige en drukke Wilhelmstrasse. Maar wel met kippenvel.

Het driedaagse Berlijnse bierfestival viert dit jaar zijn 3e lustrum. Maar liefst 2,5 kilometer bierstalletjes met biermerken uit onder meer India, Afrika, Japan en natuurlijk Europa. België is goed vertegenwoordigd, maar Duitsland steekt ze allemaal naar de kroon. Zin in een Alpirsbacher Klosterbräu of een König Ludwig Dunkel? Het is er allemaal. En wie drinkt wil ook wat eten. Zo is er de Thüringer Rostbratwurst en zijn er zelfs Nederlandse poffertjes. Overal lange houten tafels. Decor voor het bierfestival is de statige Karl-Marx-Allee, met zijn classicistische flatgebouwen uit de Stalintijd. Je staat wel even gek te kijken dat op de modelstraat van de voormalige DDR nu 300 bierbrouwerijen uit 86 landen hun biertjes tappen.

Buikschuiver

De vriendenclub Boer Kip uit Cuijk zit aan zijn zesde biertje. Gisteravond waren ze er ook al. Derk is nog helemaal vol van de stunt die hij toen heeft uitgehaald. Bier over een tafel heen gieten, kleren uit, een aanloop en op z’n buik een duik over de tafel. Een zogeheten buikschuiver. “De omstanders vonden het geweldig”, vertelt hij trots.

Op diverse kleine podia is live muziek. De Duitse schlagers zijn het populairst. “Du bist mein Herz, Du bist mein Glück. Du machst mich immer noch verrückt.” Er wordt volop gedanst en meegezongen. Even verderop een groepje mannen in Lederhosen. Speciaal voor dit festival overgekomen uit het Oostenrijkse Stiermarken. De stemming zit er al goed in. Ik krijg een Geheimtip: Luckenwalder moet ik drinken. Thuis werken ze in een kleine brouwerij. Tot hun spijt staat die hier niet. Misschien volgend jaar.

Wereldrecord

In de perstent stijgt de spanning. Koning Gambrinus loopt zenuwachtig rond. De organisatie wil een gooi doen naar het wereldrecord de langste biertuin. 5000 mensen hebben zich gisteren aangemeld om vanmiddag tussen 1 en 3 uur met een biertje aan de houten tafels te zitten. De vraag is of al die mensen vandaag ook gekomen zijn. Dan krijgt koning Gambrinus een papiertje in de hand gedrukt en zijn gezicht klaart op. Blij maakt hij bekend: de lengte van de biertuin was 1820 meter. Het aantal deelnemers 10 duizend. Daarmee is het record gehaald. Maar ik heb zo mijn bedenkingen. Als je ervan uitgaat dat de tafels aan twee kanten zijn bezet dan krijg je een totale lengte van 3640 meter. Voor iedere persoon 36 cm. De omvang van menig bezoeker is beduidend meer.

Ik had ook nog naar het Duits-Amerikaanse volksfeest willen gaan, in de buurt van Tiergarten. Maar na 5 km biertenten was ik doodop. Volgend weekend misschien?

Dit feit wordt groots herdacht. Alleen al in Berlijn zijn er 150 evenementen met de Muur als onderwerp: tentoonstellingen, discussieavonden, theatervoorstellingen, lezingen en met als hoogtepunt op 13 augustus één minuut stilte om de slachtoffers te herdenken.

Vanochtend nam ik de S-Bahn en stapte over bij station Friedrichstrasse. Opeens zie ik op de grond stickers waar met grote letters op staat: Grenzübergangsstelle en Einreise in die Hauptstadt der DDR. Pijlen sturen me in de juiste richting. Het blijkt allemaal te horen bij de tentoonstelling Der Geteilte Bahnhof. Tegenwoordig is station Friedrichstrasse een groot en modern station, met koffiebars, krantenkiosken en een supermarkt. Hier rijden de S-Bahn en de U-Bahn en kun je ook de trein nemen.

Camera’s

Niets herinnert meer aan wat het station in de DDR-tijd was toen de Muur eenmaal een feit was: een van de belangrijkste grensovergangen tussen West- en Oost-Berlijn. En met 140 bewakingscamera’s ook de best bewaakte. 

Manfred Migdal (69 jaar) is speciaal voor de opening van de tentoonstelling Der Geteilte Bahnhof speciaal vanuit Brandenburg naar Berlijn gekomen. Het station speelt een belangrijke rol in zijn leven. Het is 1962. “Samen met twee vrienden hadden we ons verstopt in de trein die van Oostberlijn naar Hamburg reed, in de kruipruimte boven de WC. Op station Friedrichstrasse werden we ontdekt door een DDR-grenssoldaat die met een zaklantaarn de ruimte inspecteerde. We werden uit de trein gesleurd en kregen op het perron meteen flink wat klappen. Daarna leidden ze ons door een labyrinth van gangen om te worden verhoord.” 18 maanden kreeg hij.  Eenmaal vrij deed hij nog twee pogingen om de DDR te ontvluchten. Beide mislukten. Uiteindelijk werd hij in 1971 door de Bondsrepubliek vrijgekocht.

Schiessbefehl

Ook de media besteden met documentaires en interviews ruim aandacht aan 50 jaar Bouw van de Muur. De weekkrant Das Parlament brengt zelfs een speciale uitgave van 18 pagina’s. Daarin onder meer een interview met Karin Gueffroy. Haar zoon Chris probeerde West-Berlijn te bereiken door niet ver van zijn huis in de wijk Treptow het Britzer kanaal over te zwemmen. Die dag, 5 februari 1989, was er een belangrijke Duitse politicus op bezoek in de DDR. En om tijdens zulke bezoeken een schandaal te vermijden hadden Oost-Duitse grenstroepen het bevel niet te schieten op mensen die illegaal het Westen wilden bereiken.

Wat Chris Gueffroy niet wist was dat dit bezoek met één dag was ingekort en dat het Schiessbefehl  dus weer van kracht was. Toen Geoffroy over het hek klom om bij het water te komen werd hij door een grenssoldaat neergeschoten.  Twee dagen later stond de Stasi bij zijn moeder op de stoep. Ze moest mee met hen mee en werd twee uur lang verhoord over haar zoon. Uiteindelijk kreeg ze te horen dat haar zoon een aanslag had gepleegd op een militair objekt en dat hij dood was.

Chris Geoffroy was de laatste die had geprobeerd te DDR te ontvluchten en daarbij werd doodgeschoten.

Negen maanden later viel de Muur.

Vooraf drukte bondskanselier Merkel alle grote verwachtingen nog de kop in. Tijdens haar bezoek aan Rusland eerder deze week zei ze dat er geen spectaculaire resultaten verwacht moesten worden van de ingelaste EU-top. Der Spiegel vindt het resultaat inderdaad niet spectaculair, maar het verschaft wel de hoognodige duidelijkheid over hoe het nu verder gaat met Griekenland.

Dat de private sector (banken, verzekeraars en pensioenfondsen) maar liefst 50 miljard voor hun rekening nemen van het nieuwe hulppakket voor Griekenland kan Angela Merkel als een persoonlijk succes beschouwen.

“Duitsland is dat altijd blijven eisen, terwijl dat bij andere eurolanden en ook bij de Europese Centrale Bank veel weerstand op riep”, schrijft de Frankfurter Allgemeine. Al benadrukte president Sarkozy, op voorhand tegenstander van grote inmenging van de private sector, dat de deelname van de banken en verzekeraars tot Griekenland beperkt zal blijven.

Toch heeft Duitsland op veel punten ook behoorlijk ingeleverd. De extra bevoegdheden van het Europese noodfonds waren lange tijd onbespreekbaar voor de Duitsers, uit angst dat probleemlanden nóg meer geld uit zouden geven. Ze zouden dan immers altijd bij het noodfonds aan kunnen kloppen. “Dat was de prijs die Merkel voor de deelname van de private sector moest betalen”, schrijft Der Tagesspiegel.

Der Spiegel constateert dat het Europese noodfonds, het EFSF, steeds meer op het IMF begint te lijken. Het EFSF kan namelijk met de afspraken van gisteren ook overbruggingskredieten verstrekken aan landen die eventueel in de problemen kunnen komen.

En daarnaast kunnen er leningen worden verstrekt aan banken die geherkapitaliseerd moeten worden. Merkel is daar altijd tegen geweest, maar moest na afloop op de persconferentie in Brussel toegeven dat er inderdaad een soort Europees IMF ontstaat. “Zo’n soort vergelijking kun je trekken ja.”