De weblogs van de NOS worden niet langer bijgewerkt.

Voor nieuws Over de NOS kunt u terecht op over.nos.nl.
Voor de overige berichtgeving kunt u terecht op NOS.nl.

Semprun probeerde het onbegrijpelijke uit te leggen

Jorge Semprun was er van overtuigd dat het niet echt kon. Het inzichtelijk maken van het onbegrijpelijke. “Natuurlijk kun je de kern ervan wel benaderen. Je kunt als schrijver dingen suggereren, de lezer steeds dichter bij de werkelijkheid brengen. Maar de essentie zal ze blijven ontgaan.” Hij schudde er zijn hoofd met grijze haren bij.De scène speelt zich ruim vijftien jaar geleden af. Ik interviewde Semprun toen voor het weekblad Vrij Nederland in de bibliotheek van zijn uitgeverij Gallimard. ‘Schrijven of leven’ verscheen in het Nederlands, Sempruns derde boek over zijn ervaringen in het concentratiekamp Buchenwald. De deze week overleden en toen 73-jarige Semprun had al een bewogen leven achter de rug.

Verzet

Zijn vader was gezant van de Spaanse Republiek. Toen die na de staatsgreep van generaal Franco en drie jaren Burgeroorlog ophield te bestaan, vestigde de familie Semprun zich in Parijs. Daar ging Jorge Semprun in het gewapend verzet tegen de nazibezetters. In 1943 werd hij gepakt en naar Buchenwald gedeporteerd. In het kamp zat hij in de leiding van het communstische verzet. Na de oorlog zette hij zijn verzetswerk voort in de leiding van de illegale communistische partij. Tot hij in 1964 wegens democratische ketterij uit de partij gezet werd.

Kort daarna verscheen Sempruns eerste boek ‘De grote reis’. In het Frans. Semprun groeide uit tot een vooraanstaande Franse intellectueel. Pas veel later begon hij ook in het Spaans te schrijven. Van 1988 tot 1991 was hij Spaans minister van Cultuur in een van de regeringen van de socialist Felipe Gonzalez. Gevraagd wat nu zei identiteit was, Frans of Spaans, antwoordde hij ooit “ik ben een ex-gedeporteerde”.

Schrijven of leven

Meteen na de oorlog was Semprun begonnen met het opschrijven van zijn herinneringen aan de gruwelen van Buchenwald.Het was een poging om van zijn angstaanjagende herinneringen af te komen. Die mislukte. Semprun: ‘Schrijven bracht mijn herinneringen weer tot leven. Ze werden er ondraaglijk door.Schrijven maakte het mij onmogelijk te leven.’

Semprun legde de pen neer tot in 1961. Toen lukte het opeens wel. Hij woonde als Federico Sánchez in Madrid. In een week dat hij binnen moest blijven omdat de politie van het Franco-regime massaal communisten aan het oppakken was, lukte het hem om te gaan schrijven. Drie weken later was het boek klaar. “Het zat al die jaren in mijn hoofd, ik hoefde het alleen maar uit te tikken”, zei Semprun me in 1996.

Benaderen

Hij was toen een gevierd auteur van wie de boeken over zijn kampervaringen vaak vergeleken werden met die van Primo Levi. Toch wist Semprun zeker dat hij faalde in het overbengen van wat er echt gebeurde in de concentratiekampen. Zo goed mogelijk de werkelijkheid benaderen, dat was het maximaal haalbare.

“De historische herinnering blijft bestaan, en die is heel belangrijk, maar andere dingen zullen uit het geheugen verdwijnen. De ijzige ochtendwind in een kamp in Polen of in Buchenwald. Het ontbreken van vogels. De stank van het crematorium. De smaak van de zondagse noedelsoep. De verschrikking van het zien van een kameraad die vaste voet verliest. Die geen kracht meer heeft om zich te verzetten en die je gaandeweg naast je ziet sterven. Dat zijn ervaringen die je nooit helemaal kunt overbengen. Nooit zoals het was. Het is een oneindig onderwerp. Je moet er steeds weer op terugkomen.”

Niemand

Maar ook dat volstaat niet. Overlevenden zoals Semprun of Levi zijn niet de beste getuigen. “Omdat we overleefd hebben. Door geluk, door slimheid, door aanpassing of door collaboratie met de SS. Zo hebben heel wat mensen het overleefd. De echte getuigen zijn de doden. Van de gaskamers zijn er geen getuigen. En dat is de meest verschrikkelijke en tegelijk meeste specifieke ervaring van het nazisme, van het fenomeen concentratiekampen. Die ook het onderscheid vormt met de sovjetkampen. Niemand kan ons ooit vertellen: ik was in de gaskamers, ik ben een overlevende van de gaskamers.”

Tags: , , , , ,

Deel deze pagina

« Terug naar het overzicht


Geef een reactie