De weblogs van de NOS worden niet langer bijgewerkt.

Voor nieuws Over de NOS kunt u terecht op over.nos.nl.
Voor de overige berichtgeving kunt u terecht op NOS.nl.

Nog steeds Indië in je ogen

Mijn Indië is een overgrootvader. In 1873 naar Oost-Sumatra vertrokken en met zijn kennis, opgedaan op een tabaksplantage op de Utrechtse Heuvelrug, aan de slag gegaan in de tabak in Deli. Witte jas, witte broek, tropenhelm. Een veelbelovende dertiger in dienst van de Deli-Maatschappij. Honderden koelies. Tien jaar later teruggekeerd naar Nederland en daar een vrouw gekozen. Een zeventienjarig boerenmeisje uit zijn geboortedorp dat, hij was al weer weg, in haar eentje met hem trouwde.

Een handschoentje. Zo waren er veel meer, die de boot naar Indië namen. Getrouwd, zonder de man van hun leven echt te kennen. Haar Indische tijd duurde niet lang, de planter werd ziek en samen keerden ze terug, bouwden een huis op de Hollandse klei dat ze Nieuw-Deli noemden. Die overgrootmoeder overleefde haar tabakker tientallen jaren en heeft tot aan haar dood nooit meer over Indië gesproken. Maar, zeggen de mensen die haar hebben gekend, Indië was er wel altijd. De bruine hutkoffer met de bolle deksel. De hanger, een in goud gevatte tijgertand. De broche: een geheimzinnige minikris met een plukje haar.

“Je hebt nog steeds Indië in je ogen”, laat Diederik van Vleuten iemand zeggen in zijn voorstelling ‘Daar werd wat groots verricht’. Er zijn veel mensen in Nederland voor wie dat geldt. Van alle leeftijden. Omdat ze er opgroeiden. Nog altijd vol heimwee naar de kinderjaren. De koele tegels van de veranda, de geur van de eetstalletjes, het uitzicht op de bergen waar het zo heerlijk vakantie houden was, de waterval, het eten, de vruchten, de baboe, dichterbij dan moeder zelf. In de middag, als je verondersteld werd te rusten weer onder de klamboe uitkruipen en ver weg op het erf spelen.

Ieder zijn eigen verhaal

Mijn Indië zijn vrienden en kennissen. Ieder met een eigen verhaal. Twintigers die zich ineens bewust worden van hun achtergrond die niet meer de lading heeft die hij voor ouders en grootouders had. Die vooral genieten van de muziek, de literatuur die hun achtergrond voortbracht. En de keuken, niet te vergeten.

Indië is de vriendin van net na de oorlog, die na veel aarzeling voor het eerst sinds haar kinderjaren weer terug is op haar geboorte-eiland. Bang voor de confrontatie met het verdriet van haar ouders. Die het geboortehuis terugziet, nu vervallen, maar de bijgebouwen nog bewoond. Met die stokoude vrouw die als ze haar naam noemt, haar in de armen sluit, nog alles van de familie weet en vertelt hoe ze haar als baby met zich meedroeg.

Een ander, begin veertig nu, van Chinese afkomst, die halverwege de jaren zestig met ouders broers en zusters uit Jakarta vluchtte. `Alles achtergelaten’ vertelt ze blijmoedig op een feestje. Over Indonesië werd nooit meer gepraat.

De vader van een vriendin die in 1948, net uit een andere oorlog, in Indië belandde. “Niets meegemaakt daar,” zei hij op een keer toen het op een verjaardag zo ter sprake kwam. Zijn dochter fluisterde. “Ik weet dat het niet waar is. Maar hij zal er nooit over praten.”

Diepe indruk

Van Vleuten is gestopt met zijn bezoeken aan de foyer, na de voorstelling. Het werd te laat. Te belastend soms ook. Hij kwam in de nacht thuis.
Hij maakte mee hoe wildvreemden bij elkaar aan de cafétafel schoven, ervaringen deelden, kampverhalen.

De avond van de laatste voorstelling is dat weer het geval. Een echtpaar zit hand in hand. “U moet hem hebben. Hij heeft het allemaal meegemaakt.” De vrouw wijst naar haar echtgenoot. Hij zat op Sumatra, in kampen, bij Medan. Een indrukwekkend verhaal dat ook op de mensen om hem heen die meeluisteren diepe indruk maakt.

Hoe wonderlijk, wrang die Indische geschiedenissen zijn, realiseer ik me weer als we nog napraten.
Hij noemt nogmaals de namen van de kampen waar hij zat, in Deli.
Belawan zit er niet bij.
Hij heeft er wel van gehoord.
Het kamp Belawan Estate, veertig kilometer ten zuidwesten van Medan.
Ik herinner me nog de schok toen ik er voor het eerst over las. Geen stromend water, geen elektriciteit. Een mannenvrouw kamp, later zaten er vrouwen, ondergebracht in verlaten loodsen van een tabaksonderneming.
Ooit een onderneming met een kantoor, sorteerloodsen, de barakken waar onder erbarmelijke omstandigheden honderden koelies leefden. Naamlozen die alleen bij hun nummer werden genoemd. Door de koelie-ordonnantie in feite eigendom van de planter.
Met woonhuizen van de assistenten en de administrateur.
Waar ook het huis stond van de man die in 1873 arriveerde.
De planter die mijn overgrootvader was.

Deel deze pagina

« Terug naar het overzicht


13 reacties op “Nog steeds Indië in je ogen”

  1. Geert Jansen zegt: 04-03-12 om 18:03

    Goed om de verhalen terug te horen en te lezen. Fijn dat je het grootse werk van Dierik van Vleuten noemt. Ook voor mensen die geen bijzondere band met Indië hebben een zeer bijzondere en zeer intense voorstelling.

  2. Beste Pauline, wat een prachtig artikel weer. Bedankt.

  3. Jim rozema zegt: 04-03-12 om 20:30

    ik heb uw programma niet gezien ,maar ik heb zo het idee dat het hoofdzakelijk gaat over de balanda’s daar zoals het altijd over de balanda’s gaat en niet over de Indonesiers die daar jaren en jaren door die hollandse schooiers daar zijn onderdrukt? nee waarschijnlijk niet mijn (kleine ) oma was een indonesische en ze heeft me veel dingen verteld over hoe de hollanders zich daar misdragen hebben .en nu gaan ze zielig doen door wat ze daar in de oorlog en net na de oorlog allemaal hebben mee gemaakt zielig hoor , is er wel eens aan de indonesiers gevraagd hoe zij zich gevoeld hebben nee want zo zijn de hollanders wij zijn zielig en de inlanders zijn niets . en wat doen ze om hun misdaden te verdoezelen wijzen naar andere mistanden zolals Argentinie wat daar allemaal is gebeurd, de Nederlanders hebben zich overal ter wereld vreselijk misdragen maar daar wordt maar geen programma over gemaakt .

  4. Bas zegt: 04-03-12 om 20:43

    Om de een of andere reden worden de laatste tijd weer meer verhalen geschreven over de tijd dat Nedelransd nog overzeese kolonieën had

    Natuurlijk is het woord kolonie een eufemisme, want waart het op neerkwam was dat het ooit bestaande gezag werd vervangen door een Nederlands gezag, dat de mensne flink heeft uitgebuit – zie de Max Havelaar

    Persoonlijk vind ik de koloniale tijd het zwartste hoofdstuk van de geschiedenis van ons land, en ik vind dat we niet moeten terugverlangen naar de tijd dat de Witman in Indonesië de dienst uitmaakte.

    En daarom stoor ik mij behoorlijk aan al die overpijnzingen van hoe mooi het daar was – zonder acht te slaan op het verlangen naar een eigen land voor de mensen daar

  5. E. Venema zegt: 04-03-12 om 23:22

    Ik begrijp de reacties van Bas en Jim Rozema, maar de ontroering en de rouwverwerking vindt ook plaats bij de Indo’s, zoals ik. Een mengkind die het nooit breed heeft gehad. Met ouders die erg close waren met de Indonesiërs , maar door geboorte een Nederlands paspoort hadden. Een ingewikkelde positie hoor. Het was mooi en vertrouwd. Het wás ons eigen land. Nederland was volstrekt onbekend en bleek na repariëring erg koud en afstandelijk te zijn. Doe maar niet te hard oordelen.. en overpeinzing schrijf je met ‘ei’ beste Bas…

  6. Mary Ann zegt: 05-03-12 om 09:18

    Ik heb het programma niet gezien, maar wel het verhaal en de reacties gelezen. Jammer, dat de balanda’s over één kam worden geschoren. Ook ik ben er geboren, zoals ook mijn moeder, mijn zussen en broer. Nog steeds is het mijn moederland en het land waar ik me vrij en gelukkig voelde. Zodra ik Indie bezoek veer ik op en ben ik blij dat ik thuis ben. Mijn vader was een goed mens en een goede werkgever, hij heeft de werknemers niet uitgebuit. Toen we moesten vluchten in 1959 stonden de werknemers te huilen en wilde met ons mee. Dat vroeger de Nederlanders zich niet altijd netjes gedragen hebben, dat is waar, maar dat waren niet alleen Nederlanders.

  7. t.w.boltze zegt: 05-03-12 om 11:50

    De negatieve reacties kan ik begrijpen omdat die komen van mensen die geen enkel inzicht hebben in de geschiedenis. Wat toen gebeurde wordt door hen bekeken met de ogen van nu en dat is een dooddoener en loopt uit op pure hypocrisie wat altijd een negatief beeld van de persoon geeft. Het valt met de beste wil van de wereld niet te ontkennen dat Nederland in de oost iets groots heeft verricht.
    De hypocrisie is ook waarneembaar in de politiek door niet te willen erkennen, wat neerkomt op ontkennen, wat in de oost werd verricht, zowel goede als verkeerde dingen. Het ontkennen van het KNIL bijv., dat in Nijmegen werd gerecruteerd om naar Indië te worden uitgezonden. Als men nu spreekt over de Indiëveteranen heeft men het uitsluitend over de Kl of de OVW maar niet over het KNIL want die “bestaat” en bestond niet. Wat wordt er op school geleerd over het koloniale tijdperk wat Nederland toen tot een van de welvarendste landen ter wereld maakte dat teniet werd gedaan door de krach van 1930 maar desondanks kon blijven drijven dankzij de koloniën? Maar ik begrijp de negatieve reacties, gevoed door gebrek aan kennis en dat is niet hun schuld maar van de overheid die weigert te erkennen dat wij toen iets groots hebben verricht in Indië. Waarvan akte.
    In de 18e \19e eeuw leefde men met de gedachte “right or wrong, my country”(Lord Palmerston) Zo was het en zo is het nu gelukkig niet meer, maar het verandert niets aan de feiten.

  8. Veelzeggend toch? Overpijnzingen hoe mooi het was. De pijn wordt onderdrukt maar komt onbewust in de taal toch weer boven. Post traumatisch stress syndroom heet dat. Nooit vergeten die pijn, maar het mooie is er nog altijd en zal ook blijven. De hel van onderdrukking is nu in Syrië.

  9. everarda zegt: 06-03-12 om 14:18

    @Jim Rozema: Het programma van Diederik van Vleuten geeft juist – voor het eerst – een heel genuanceerd beeld van de verhoudingen in Indië, zonder de balanda’s te sparen of iets goed te praten. Ga het zien, ook u zult ervan genieten.

  10. Bas zegt: 06-03-12 om 16:10

    @ T.W. Boltze,

    Als ik bij je lees ‘door de krach van 1930 maar desondanks kon blijven drijven dankzij de koloniën’ – dan is dat precies wat ik bedoel.

    Nederland heeft heel veel welvaard uit de kolonieën gehaald, en in mijn ogen was dat roof. Roof, want onder dreiging met geweld werd een en ander ingescheept.

    Mijns inziens niet iets om trots op te zijn.

    Wellicht heeft Nederland ook bijgedragen aan de eenwording van Indonesië. Of dat iets is om trots op te zijn zou ik graag aan een gemiddelde bewoner van Borneo, Celebes, Ambon en Nieuw Guinea vragen.

    Zover ik weet – en dat is niet ver – wordt Indsonesië in grote mate overheerst door Java, en ik denk dan dat de andere Indonesiërs wellicht liever onafhankelijk zouden zijn. Of wellicht een gelijkere verdeling vande macht zouden zien.

    Dus ik vraag mij dan af wat Nederland voor de Indonesiërs gedaan heeft om de koloniale misdaden te compenseren.

    Ja, ik schrijf koloniale misdaden, en realiseer mij dat het misdaden zijn in mijn ogen, anno 2012. Ik vind echter dat ik Nederland wel kan en mag beschuldigen van die misdaden, maar dat bij betrokkenen men voorzichtiger moet zijn.

    Bijvoorbeeld bij de vader van Mary Ann hierboven: in elk geval probeerde hij, blijkbaar, voor ‘zijn’ mensen het zo goed mogelijk te maken.

    Maar ook bij de Nederlanders, die meewerkten aan het kolonialisme, zitten er beteren en slechteren.

  11. Bor de Wolf zegt: 07-03-12 om 00:41

    Bas schreef : “zou ik graag aan een gemiddelde bewoner van Borneo, Celebes, Ambon en Nieuw Guinea vragen.”

    Celebes ? Sulawesi zul je bedoelen.
    Ik heb ouwetjes gesproken op Sulawesi die het leuk vonden weer eens nederlands te praten. Wanneer ik hen vroeg over het verleden dan zeiden ze: ” Dat is het verleden dat is gebeurd ” en daarbij ” We hebben er ook een goede irrigatie aan overgehouden aan die nederlanders.”

    Volgens mij zijn wij hier in Nederland (nog steeds) veel meer gefrustreerd over het verleden dan de mensen daar.

  12. Bor de Wolf zegt: 10-03-12 om 02:54

    Alhoewel ???
    Kom ineens deze tegen: Anti Belanda …
    Semi Bruce Springsteen “Hardrock” Gamelan. Beetje hilarisch
    http://www.youtube.com/watch?v.....rofilepage

  13. Bor de Wolf zegt: 10-03-12 om 03:33

    Mijn link met Indonesie:
    Opa (nooit gekend) op west Sumatra een plantage. Op een Harley rondrijden. Oma in Jappenkamp beland. Ze vertelde weleens sporadisch wat. Een vrouw die weigerde te buigen werd geslagen door een Jap op haar oor en het bloed aan haar andere oor vloog eruit.

    Mijn moeder (met haar broer) naar Nederland verscheept.Ze was geboren op Sumatra. Een getraumatiseerde moeder voor mij. Door haar ouders verscheept met een broer die vervolgens naar Leipzig op transport werd gezet naar Leipzig Duitsland en uitgemergeld terugkwam en overleed. Haar broer eigenlijk een surrogaat vader.

    Zo kan ik nog meer vertellen over de wonden van de geschiedenis die invloed hadden binnen ons gezin .
    Ik denk dat je niet te snel eenzijdig moet oordelen over het verleden.
    Mijn moeder met al haar frustraties heeft uiteindelijk zelfmoord gepleegd.

    Ik ga trouwen op Bali komende zomer.
    Het heeft niks te maken met de geschiedenis. Ik heb 11 jr geleden een geweldige vakantie gehad op Bali Ubud en heb besloten daar te gaan trouwen nu we een kindje hebben van 2,5 jr.
    Indonesie. Het is een prachtig land.

Geef een reactie