Het is anderhalf jaar geleden dat ik een radioreportage hoorde van RTV-Noord collega Wiebe Klijnstra over de joodse gemeenschap van Winschoten. Daarin noemde hij de smid Simon Lazarus, van de Willemsingel, vader van Marie en Isak. Zij waren 12 en 9 jaar oud toen ze met hun moeder Martha in Sobibor werden vermoord. Simon kwam om  in het getto van Warschau, in april 1944. Dat begreep ik niet, want het getto bestond toen niet meer. Het was in mei 1943 met de grond gelijk gemaakt, na een opstand door wanhopige gettobewoners die zich liever dood vochten dan levend in handen van de Duitsers te vallen.

Op internet vond ik een foto van het immense gebied: kaal geslagen, grijs, een enorme puinmassa. Bijna alles wat stond, op twee gevangenissen en twee kerken na, was alles  vernietigd. In het midden van het gebied stonden, moeilijk te onderscheiden, wat barakken: het concentratiekamp Warschau.

Op joodsmonument.nl zocht ik naar mensen die in de periode dat het kamp bestond in Warschau waren omgekomen. Tientallen namen: twee broers, een arts, een fietsenmaker, de smid uit Winschoten. Het waren allemaal jonge mannen, veelal getrouwd, vaders van jonge kinderen. Eerst met hun gezin naar Auschwitz gedeporteerd en daar bij de trein naar de kant van de levenden gedirigeerd. Nog geschikt om te werken. Ze hebben hun vrouwen en kinderen op vrachtwagens zien af voeren, rechtstreeks naar de gaskamer.

Collega Helma Coolman liet ik enkele maanden geleden de prints zien: namen, beroepen, gezinssamenstelling. Ze stelde voor samen te gaan zoeken en zo gebeurde. Juist was toen het boek Mischa’s Spel verschenen van Jan Willem Regenhardt,  waarin de begaafde pianist Mischa Hillesum centraal staat, broer van Etty, beroemd geworden vanwege haar dagboeken. Hij staat geregistreerd als in Auschwitz vermoord. Regenhardt denkt dat hij omkwam in Warschau. Hij beschrijft het kamp Warschau in al zijn verschrikkingen. Het gaf houvast, omdat Regenhardt Nederlandse overlevenden vermeldde, anders dan Boguslaw Kopka in `Das KZ Warschau. Geschichte und nachwirkungen’ de eerst studie naar het concentratiekamp. Hij vermeldt de Nederlanders slechts zijdelings.

Lees ook:  Het onbekende kamp van Warschau

We zochten en waren steeds verbaasd over wat bijna zeventig jaar later te vinden is. We kregen hulp van Edward van Voolen, professor Johannes Houwink ten Cate, het Niod, Nederlandse Rode Kruis. In het boek van Regenhardt wordt Willie Lowenberg genoemd, die vanuit Duitsland met zijn ouders naar Borculo vluchtte en daar een gelukkige jeugd beleefde. Hij werd gedeporteerd naar Auschwitz. Een week later kwamen zijn ouders. Hij was in de buurt van de gaskamers aan het werk gezet toen ze passeerden. Tot in detail had hij voor een onderwijsproject verteld over het kamp, bleek na wat zoeken op internet. Hij vertelde hoe een gevangene zijn broodrantsoen ruilde voor enkele diamanten en de hongerdood stierf. We mochten het gebruiken. Het staat op nos.nl.  Lowenberg, hij overleed vorig jaar,  noemde de naam van een kameraad die ook overleefde. Maxi Librati. Die in Parijs groot werd in de mode. Ron Linker interviewde hem.  Ook dat interview staat op de site.

Edward van Voolen vertelde over het belang te weten wat daar is gebeurd. Zo kan hij de broer van zijn vader, Maurits van Voolen, in Warschau omgebracht, herdenken. En al de anderen uit zijn familie die werden vermoord.  We spraken mevrouw Fresen, dochter van Joseph Peperwortel. Ze kan zich moeilijk een voorstelling maken van haar vader, die met zijn broer in Warschau omkwam. Ze heeft alleen een vage foto. Nu weet ze meer over de omstandigheden waaronder hij stierf, zegt ze. En, zou je zeggen, het kan toch niet zo zijn dat er niet ergens toch nog een foto van hem is? Zijn matrassenfabriekje heette Peco, aan het Rapenburg 59. Het gezin woonde in de Nieuwe Uilenburgerstraat 86 I.

Voordat de duizenden dwangarbeiders werden aangevoerd, zetten gevangenen uit Buchenwald de barakken neer. Vijftien Nederlanders zaten er bij. Van de International Tracing Service in Bad Arolsen kregen we hun namen en zochten. Geert Wolter Zuidhof uit Assen, in de 50 toen hij naar Polen moest. Wie was hij geweest? In de huiskamer van een Drents dorp zaten zijn kleinkinderen en achterkleinkinderen onder het lamplicht en vertelden over hem. Hij was een overtuigd communist, vriend van de vader van Gerard en Karel van het Reve, sociaal bewogen. Hij was een lieve man, getekend door Warschau waar hij over zweeg. Philip Wegloop, Alexander Roodveldt, hun families vertelden ons over hun leven na het kamp. De meeste overlevenden hadden er altijd de sporen van gedragen. Ook Henk Visser, een jonge Buchenwalder. Zijn zoon: “De televisie deed hij uit als het over de oorlog ging.”

Voor de Nederlanders van Warschau komt vrijwel zeker een monument, op de plaats waar het kamp stond. Daarmee worden ook de andere slachtoffers herdacht, zoals Johnny, de zoon van Maurits, van wie enkele foto’s bestaan.  Edward van Voolen liet me ze zien: een jongetje op zijn autoped en achter de piano. Hij is nog zo klein, zijn voeten zullen de grond amper hebben geraakt. In zijn bedje, naast hem op een rij, liggen keurig ondergestopt, een paar poppen. Aan de rand van het bedje zit zijn moeder Mallie. Ze zijn op 3 september 1943 in Auschwitz vermoord. Mallie was dertig jaar en Johnny zeven.