Terug naar de zomer van 2000, de conventie van de Democratische partij in Los Angeles. Plaats van handeling was het Staples Center, zo’n enorm Amerikaanse sportstadion omgetoverd tot vergaderzaal. Of beter gezegd, een circusarena voor het politieke feest. Buitenlandse media waren welkom, maar telden niet echt mee.

Wij waren er wel. Met z’n allen in een trailerpark naast het stadion, onder de snelweg en naast het treinspoor. Geen plek om lang te blijven zitten, de actie was IN het stadion, op wat zo mooi heet ‘the Floor”. En juist daar was het moeilijk te komen voor Dutch National Television NOS.
Veel vraag

Omdat het zo vol is op die conventievloer en iedereen daar wel een televisie-of radio onderwerp wil opnemen, is er een poolsysteem met een tijdschema opgesteld. Per half uur mag er op prime time iemand met een floorcard naar binnen. Een groep van zo’n acht Europese omroepen moet die kaart delen. Het team van de NOS bestond uit twee correspondenten, aangevuld met een correspondent van het toenmalige NOVA en één van de Vlaamse VRT. Als senior producer was het mijn taak om iedereen op het juiste moment de vloer op te krijgen. Te veel aanvragen, te weinig tijdslots. Wat te doen?

Al snel had ik door dat de floorpasses voor de Europese omroepen beheerd werden door Jeff van de EBU. Een echte ‘been there done that-man’, die al jaren voor de European Broadcasting Union werkte.

Ballonnen

Het was vast niet zijn eerste conventie. Als een echte schatbewaarder waakte hij over de passen en over de tijd. Te laat terug met de doorgeefpas betekende een beurt overslaan.

Maar hey, Jeff werd mijn zakenvriend, ik zorgde dat ik bij hem in de buurt bleef. Door zijn strenge regime kwam de doorgeefpas vaak eerder terug of viel iemand uit. Daarvan maakte ik dan handig gebruik. Met correspondent en camerateam op standby bij de ingang. We maakten mooie reportages op die o zo begeerde vloer, op het juiste moment, tijdens belangrijke speeches.

Een ding lukte niet, namelijk om op de laatste avond op de vloer te zijn tijdens het naar beneden komen van de rood-wit-blauwe ballonnen. Maar een soort skybox in de nok van het stadion maakte veel goed. Daar mochten we staan en konden we de nog niet uit het net losgelaten ballonnen bijna aanraken. We zagen ze voor ons naar beneden komen, toch een paar seconden eerder dan al die mensen op de vloer!

Rutger Mazel

-Hoe leer je dat?

“Mijn vader was een hoge militair in het Libie voor Kadhafi, toen we hier onder koning Idris I leefden. We verhuisden vaak en ik heb overal gewoond.”

Na de bevrijding van Tripoli in augustus 2011 werd Zentani met zijn brigade naar de zuidelijke woestijn gestuurd om bij de lokale stammen uit te leggen welke plannen de revolutionaire beweging in het noorden had. Hij was aan het werk bij de Ubari-stam toen hij een telefoontje van zijn commandant uit Zintan kreeg.

“‘Er is een VIP van het Kadhafi-regime bij jouw in de regio’, zei hij. Wie? Dat wist hij niet. Ze fantaseerden over de telefoon over wie het kon zijn. Veel waren al gedood, gevangen of naar het buitenland uitgeweken. De locatie waar hij zat zijn we toen gaan observeren. Dat was bij de Hutmani-stam. De informatie was afkomstig uit hun eigen stam, dus van degenen die hem bescherming gaven. We zagen veel moderne wapens rond het huis en een paar stevige 4×4-auto’s. Maar geen idee wie ze beschermden.”

VIP
Toen kwam er een tip dat de VIP vervoerd zou gaan worden naar een ander huis. De Zintan-brigade besprak met een lokale gids de beste hinderlaag, onderweg ergens op de enige woestijnweg naar de bestemming. Ze kozen voor een zandheuvel waar de auto’s van de VIP eerst naar beneden zouden moeten glijden en vervolgens langzaam omhoog zouden kruipen.

“Iedereen was er van overtuigd dat enkelen van ons die avond zouden sterven”, zegt Ahmed nogal laconiek. “We hadden hun wapens al gezien en daar konden wij niet aan tippen. Maar wij hadden het voordeel dat we het moment en de plek konden kiezen. En de verrassing zou ons wapen zijn, natuurlijk.”

De Zintan-brigade had de hinderlaag gelegd en vanaf het hoge punt konden ze kilometers over de weg kijken. Het was een niet al te donkere nacht. Ze zagen autolichten aankomen. “Wat we niet wisten was dat de beschermheer van de VIP door zijn eigen stamhoofd was verteld dat zijn konvooi overvallen zou worden. Dus hij kon kiezen: sterven of de VIP overdragen zonder gevecht. Het stamhoofd had besloten om de kant van de revolutie te kiezen. En hij was waarschijnlijk onder ongelooflijke druk gezet vanuit ons hoofdkwartier in Zintan.”

Het konvooi kwam zoals verwacht tot stilstand in de zandkuil op de woestijnweg. Ahmed had opdracht gegeven om niet in de auto te schieten, maar er voor en er naast aan slechts één kant. De inzittenden zouden dan wegrennen naar de kant waar niet werd geschoten en daar zouden de meeste Zinati klaar staan om ze aan te houden.

Trots
“Tot mijn verbazing lukte dat heel makkelijk. De bewakers schoten niet terug met hun moderne wapens. Het waren twee auto’s met een stuk of zeven mensen er in. Iedereen werd op de grond gedrukt en hun handen bonden we vast op de rug. Je weet nooit of zo’n beveiliger een judoka is of een karate-expert. Ik sprak ze allemaal aan, vroeg hun namen en functies. De gids riep mij. Ik liep naar hem toe en hij zei zachtjes tegen mij: ‘ Het is Saif al-Islam!’ Zijn Hutmani-stamgenoten, de bodyguards die op de grond lagen, hadden de naam verklapt. Ik liep naar Saif toe en zag dat hij zijn gezicht in het zand had gewoeld. Hij had mij een valse naam opgegeven. Ik zei tegen Saif dat het zand misschien te koud was en zette hem rechtop. Toen kon ik hem in het autolicht goed bekijken en ik herkende hem. Ik zei: jij bent Saif al-Islam-al Kadhafi! Hij zweeg. Ik was de eerste Libiër die een grote mond tegen hem kon opzetten, tegen een Kadhafi! Daar ben ik nu nog trots op.”

Ahmed moest wel even goed inpraten op zijn manschappen om te voorkomen dat Saif niet ter plaatse vermoord zou worden. “Hij kent alle geheimen van het regime en die hebben wij nodig. Als we hem vermoorden zijn we al die kennis kwijt.”

Reportage uit Acht uur Journaal:

Van alle filmpjes op Youtube was er dit jaar eentje zo succesvol, dat de maker volledig is doorgedraaid. Regisseur, initiatiefnemer en hoofdrolspeler Jason Russell van de korte film Kony 2012  zou zijn bezweken onder de druk. Hij maakte niet alleen de Ugandese rebellenleider wereldberoemd, maar ook zichzelf. Hij belandde in het ziekenhuis met een psychose nadat hij in verwarde toestand naakt op straat was aangetroffen in zijn woonplaats San Diego.

Zijn video was in een week tijd meer dan 100 miljoen keer aangeklikt op de internetfilmkanalen Youtube en Vimeo. Op dag 1 was de clip 66.000 keer bekeken; een dag later al miljoenen keren. Dit als gevolg van het zogenoemde Oprah-effect. De mediagigante had een tweet over de film naar haar 10 miljoen volgers gestuurd. De rest is geschiedenis en ook nog eens mooi in kaart gebracht.

Maar met alleen Oprah kom je er niet. De vraag blijft hoe het mogelijk is dat een film over zo’n a-sexy onderwerp, oud nieuws bovendien, zoveel mensen en met name jongeren, heeft geraakt? Ik vroeg het regisseur, filmmaker en docent Gert de Graaff.

Hij weet alles van beeldgrammatica en geeft regelmatig les aan NOS-redacteuren. Zijn uitgangspunt: het maakt niet uit of je een speelfilm maakt, een documentaire of een kort onderwerpje voor het journaal. De principes van een beeldverhaal zijn hetzelfde. Filmtaal is universeel.

Gert fileert de Konyclip beeld voor beeld, soms van frame tot frame. Het gaat over kleur, muziek , manipulatie en de Facebook-generatie. We maken er een filmpje van voor de NOS-site: Het Geheim van Kony 2012 (36 minuten).

Al snel twittert correspondent Eelco Bosch van Rosenthal (ruim 18.000 volgers) over Gerts analyse: kijken! Oud-NOS-directeur Gerard Dielessen prijst ons filmpje aan op Facebook: must see! Een collega mailt: “Ik heb net 36 minuten naar een pratende man zitten kijken. Geweldig! Ik heb de video over Kony niet eens gezien. Super saai beeld, maar fascinerend. Ik zeg geslaagd.”

Drie weken later is dat supersaaie beeld al bijna 40.000 keer aangeklikt. We krijgen mails van studenten met de vraag of we de clip in het Engels willen ondertitelen. Kennelijk zijn de lessen van Gert ook in het buitenland interessant studiemateriaal. De in het Engelse getitelde versie staat hier.

De slimme Hollywoodtrucs die Russell heeft gebruikt om zijn publiek te verleiden zou je propaganda kunnen noemen. Met als inzet het goede doel: de spoedige arrestatie van de wrede krijgsheer Joseph Kony.

Maar ondanks een nieuwe video, Kony 2012: Part II – Beyond Famous , lijkt de aandacht voor de zaak-Kony te verslappen.

Het is daarom extra spannend om te zien hoeveel mensen op 20 april gehoor zullen geven aan de oproep van Jason Russell om massaal in actie te komen. En hopelijk is de briljante filmmaker dan weer een beetje opgeknapt.

De prijs is in het leven geroepen ter nagedachtenis aan Vincent Roef. Vincent werkte vele jaren op de redactie van het NOS Journaal en werd in 2002 chef van de buitenlandredactie. Later dat jaar overleed hij onverwachts, veel te jong. Hij was een voortreffelijke tv-journalist en een inspirerende chef.

De jury van de Prix de Roef stond, net als de afgelopen jaren onder voorzitterschap van defensie-expert Ko Colijn. Andere leden waren Twan Huys, presentator van Nieuwsuur en College Tour, Hieke Jippes, oud-correspondent van de NOS en NRC in Groot-Brittannië en René Went, eindredacteur van het Acht Uur Journaal.

Kijk en luister hier de winnaars:

Internet

Winnaar: Dossier ‘De opkomst van China’ – Floris Harm

2. Philips in Polen verdacht van omkoping – Gert-Jan Dennekamp en Marc Bessems
3. (ex aequo) Een dagje uit naar Tsjernobyl – Kysia Hekster / Muziek uit de Egyptische revolutie – Thomas Spekschoor

Reportage TV

Winnaar: Op zoek naar slachtoffers in Van (tweeluik) – Bram Vermeulen

2. Indianen allerarmsten van de Verenigde Staten – Eelco Bosch van Rosenthal
3. Repressie in Zimbabwe – Lucas Waagmeester

Bureauonderwerp TV

Winnaar: Verkrachtingen in Rwanda – Ryan Hermelijn

2. Tsunami en kernramp in Japan – Floris Harm
3. Reconstructie misdragingen Amerikaanse militairen in Afghanistan – Eelco Bosch van Rosenthal en Marc Bessems

Reportage Radio

Winnaar: Op de compound van Kadhafi – Thomas Erdbrink

2. Inzamelingsactie ‘Keep Aaron Cutting’ groot succes – Mattijs van de Wiel
3. Jachtseizoen in Frankrijk geopend – Frank Renout

Bureauonderwerp Radio

Winnaar: Argentijnse zanger Cabral doodgeschoten in Guatemala - Marjon van Royen

2. Revolutie in Egypte – Aniete Coelingh
3. (ex aequo) Busongeluk in België – Ernest Claassen / Column Hussein el Shaffei – Jet Mok

foto: Salar Jaff

Ik reed 21 jaar geleden mijn eerste roadblock binnen. Het was in Afghanistan, waar de Russen net weg waren getrokken. De Taliban kenden we toen nog niet. Ik droeg een oranje jas om zoveel mogelijk op te vallen, want in die dagen waren journalisten juist geen doelwit van vechtende partijen. Je moest opvallen, vond ik, zodat de scherpschutter in zijn kijker meteen doorhad dat hier geen Afghaan rondliep. Bij de roadblock aan de rand van Kaboel werden we als buitenlanders meteen apartgenomen en vriendelijk ontvangen. We kregen veiligheidsadvies voor de komende kilometers en thee, zoveel we wilden. Toen we later bij een checkpoint van de tegenpartij aankwamen gebeurde hetzelfde. “Wat bijzonder dat jullie ons verhaal komen aanhoren,” zeiden de mannen opgewekt. Het was niet onze oorlog en dat werd door alle partijen erkend.

Doelwit

Dezer dagen is die situatie zoals bekend geheel omgedraaid. We zijn soms ook doelwit, van regeringen tot Al Qaida. Dus de roadblockroutine is anders geworden.
“Maak geen oogcontact,” zegt mijn fixer Salar Jaff voor we vertrekken op een reis naar Naseriya, in het zuiden van Irak. Salar is grootmeester in roadblock-tactieken. Hij rijdt al zo’n negen jaar journalisten door zijn land. En niet de makkelijkste. Als bureaumanager van de Los Angeles Times reed hij met kwetsbare Amerikaanse journalisten rond. “Maar ik heb er nooit een verloren,” zegt ie trots.
Ik moet van hem onopvallend blijven. Mijn neiging om vriendelijk te zijn tegen roadblocksoldaten moet ik afleren. Hij plaatst me rechtsachter in de wagen, want de roadblockmannen kijken altijd van de bestuurderskant in de auto. “Draag saaie kleding. Gooi die hippe Amerikaanse zonnebril aan de kant. Blijf altijd in de wagen, ook als ik eruit moet om te praten met de soldaten. Spreek nooit Nederlands of Engels als we een roadblock benaderen.”
Zijn Amerikaanse verslaggevers moesten ook nog eens hun snor laten staan en hun haar verven als ze blond waren. “Be as much Iraqi as possible. Do not behave like a spotlight.”
De adviezen van Salar blijken enorm goed te werken. Bijna alle roadblocks die we in de afgelopen weken passeerden verliepen gladjes. We hebben er een “iPhone-procedure” voor bedacht. Zodra we op een roadblock afrijden pak ik mijn iPhone en staar naar beneden, alsof ik een Iraqi ben die zo gewend is aan deze procedure dat ik niet eens meer opkijk van m’n game of email. Het werkt.
De chauffeur en Salar spreken de soldaten meteen aan als we binnenrijden. “Habibi!” (Vriend). Ze stellen vragen over veiligheid, de route of de uitslag van de laatste wedstrijd van Barcelona of Real Madrid. “Hebben jullie wapens?” is een veelgestelde vraag. “Habibi, wij wapens? Jij bent ons wapen!” Meestal volgt een glimlach. Ze hebben meestal geen enkele aandacht voor die man op de achterbank die op zijn telefoonscherm zit te kijken. Ze zien een kale en gebruinde schedel.

Zo zijn we naar de grens met Syrie gereden (5 uur), naar Naseriya (4 uur) en naar Basra (5 uur). We zijn een keer door de woestijn gereden om juist roadblocks te vermijden, maar achteraf vond Salar dat toch te gevaarlijk. Op een traject van 250 kilometer kwamen we slechts drie auto’s tegen. “Als we hier autopech krijgen of worden tegengehouden lopen we veel te veel risico’s,” zei hij. Sindsdien kiezen we de normale routes door Irak.

GPS tracker

Salar eist van de chauffeur dat ie de auto helemaal controlleert voor we vertrekken. Hij belt zijn oude LATimes stringers langs de route om te vragen hoe de veiligheidssituatie is langs de weg. Zijn er incidenten geweest? Zijn er spanningen op dit moment? Hij maakt er heel professioneel werk van.

Foto: Salar Jaff

Ik rij rond met een GPS tracker, zodat de redactie in Hilversum voortdurend kan zien waar ik ben. Dus mocht ik verdwijnen dan is in elk geval bekend waar ik recentelijk verbleef. Er zit ook een noodknop op het apparaat, waarmee ik de redactie kan alarmeren dat er iets fout gaat.

Het is van levensbelang om veilig te zijn als je ergens gaat filmen. Want dan word je opeens die ‘spotlight’. “Er is een buitenlander met een camera” raast het door het geruchtencircuit in elke wijk of dorp, zodra ik mijn eerste shot ga draaien. Ook daar kun je je als journalist tegen beveiligen. Voordat we naar een dorp of andere stad gaan zorgen we ervoor dat een invloedrijk persoon aldaar ons heeft uitgenodigd: een lokale commandant, de gouverneur, een sjeik of wie dan ook. Zodra we bij de roadblock van die plek aankomen en er vragen worden gesteld kunnen we dan zeggen: “We worden verwacht bij…”. Dat helpt enorm. En als we eenmaal bij onze gastheer zijn zal hij alles in het werk stellen om ons te beschermen. Dat raakt de Arabische eer. De gouverneur van Basra riep meteen zijn politiechef en zijn legerchef bij zich in het kantoortje en dwong ze om hun mobiele telefoonnummers aan ons te geven. “Bel meteen als je ergens wordt lastiggevallen,” zei hij. Hij wilde ook een zwaar bewapende politie-eenheid met ons meesturen, maar dat wilde ik niet. Dat zou onze vriendelijke uitstraling bij bewoners teniet doen. Salar vond meteen het juiste argument. “Niet doen, want dan denkt deze Nederlander dat het hier levensgevaarlijk is in uw regio!” Dat vond de gouverneur overtuigend.

En zo rijd ik hier relatief veilig door allerlei gebieden. Wie de baas is krijgt mij op bezoek. Ook als het tegenstanders van de heersende authoriteiten zijn. Irak is een heel hierarchisch land. De bevolking volgt hun leiders, of ze bewindvoerder zijn of boef.

Charles is eind 30, spreekt redelijk Engels, staat openlijk achter zijn regering maar is onafhankelijk genoeg om een intiem menselijk gesprek te voeren. Hij is alleen en heeft zijn dochter van 8 maanden in Peking nog maar een week gezien. Hij reist door Bagdad zonder tolk. Alleen zijn vaste taxichauffeur brengt hem waar hij zijn moet.

Hij vertegenwoordigt miljarden dollars.

Aan het ontbijt wisselen we vaak ervaringen uit. En dus vroeg ik hem begin deze week: waarom is er het dubbele veto van China tegen de VN-resolutie over Syrië?

“De Amerikanen proberen louter hun belang te dienen. Olie, invloed in het Midden-Oosten. Wij concurreren met de Amerikanen. Zo simpel is het.”

- Maar er sterven elk moment tientallen Syriërs. Onmenselijke bombardementen op Homs. Moet dat regime van Assad niet gestopt worden?

“Herinner je je Rwanda?”, vraagt Charles retorisch. “Een genocide! Niemand heeft daadkrachtig ingegrepen, want het is Afrika. Daar is geen olie. Dus de Amerikanen hebben een dubbele standaard.”

- Maar de tijden zijn veranderd, probeer ik. Facebook, YouTube, Twitter – we zien het allemaal gebeuren!

“Wij Chinezen hanteren een wijsheid, zeker ook in de politiek: in elk huwelijk zijn spanningen. Een man slaat zijn vrouw of kinderen. Daar bemoei je je niet mee. Dat is privé. Zo ook in Syrië. Een klein deel van het land is het niet met Assad eens. Hij slaat hard terug, inderdaad. Maar daar bemoeien wij ons niet mee.”

Charles zegt het allemaal op een emotieloze toon.

- Wijsheid? Als een man ook maar een klein deel van zijn familie uitmoordt grijpen wij in het westen wel in hoor. Arresteren en achter de tralies.

De Chinese glimlach verschijnt. Hij geeft me gelijk, maar het verandert niets aan zijn standpunt. China bemoeit zich niet met interne aangelegenheden van landen, zegt hij. Maar als we een mogelijkheid zien om in te breken, economisch, dan doen we dat.

Inmiddels is mijn fixer (producer en tolk) Salar aangeschoven. Hij is een zeer ervaren Iraakse journalist die 8 jaar voor de Los Angeles Times heeft gewerkt in dit land.

- Waarom is de Arabische Liga niet in staat om een deuk in een pakje boter te slaan als het om Syrië gaat?, vraag ik hem.

“De Arabische wereld is tot op het bot verdeeld”, zegt hij. “Dat was altijd al zo en is nog steeds zo. De sjiieten steunen Assad, omdat hij een belangrijke spil is in de as Teheran, Syrië, nu ook wel Irak en Libanon met z’n Hezbollahmacht. En tijdens de Arabische lente is de invloed verder uitgebreid tot in Tunesië en Egypte. De soennieten staan daar recht tegenover: Saudi-Arabië, Qatar, Libië, delen van Irak en zelfs al-Qaida steunen de opstandelingen in Syrië. De Arabische Liga is verlamd door die verdeling.”

Charles, de Chinees, reageert snel: “Precies. En in dat conflict kiezen wij niet. De VS wel”.

Een mogelijke oplossing voor het Syrische probleem hoorde ik eerder in Jordanië van een gedeserteerde Syrische soldaat. Ik wil niet zeggen dat het de waarheid is, maar het klonk hoopvol. “Een no-flyzone boven Syrië zal de situatie onmiddellijk ten goede veranderen”, zei hij. We zitten in een kamer in Amman zonder ramen. Hij is een van de weinige gedeserteerde Syrische soldaten die niet in een kamp zit opgesloten in Jordanië. Hij kwam Jordanië binnen met een paspoort van zijn oom, op wie hij sterk lijkt.

Zijn verhaal, zelfs in het kort, is hemeltergend. “Ik zat bij de infanterie. We hadden nooit iets met de Syrische bevolking te maken gehad. Op een dag, vorig jaar, werden we bijeengeroepen en werd ons verteld dat we een dorp even buiten Damascus moesten afsluiten. We kregen de opdracht te schieten op iedereen die door onze linie wilde lopen. Er was een demonstratie. De meesten van ons schoten over de hoofden heen, maar enkelen schoten ook gericht. Die avond werden dertig weigeraars opgesloten in een cel op een militaire basis. Zes bij zes meter. Geen water, geen toilet, geen licht.

‘s Ochtends werden we naar een hal gebracht. Daar lagen tientallen lijken. Militairen! De commandant zei ons dat dit ook ons lot zou zijn als we weigerden opdrachten uit te voeren. We werden tien dagen naakt opgesloten in die kleine ruimte. Elke dag werden enkelen weggehaald en ondervraagd en gemarteld. Niemand wilde in de cel iets vertellen over wat er buiten gebeurde. Je moet de angst kunnen beheersen. We eisten een gesprek met de commandant. De bewakers tekenden met krijt een trap op de muur en zeiden: “Loop de trap maar op dan kun je hem spreken”. Als we zeiden dat we naar de wc wilden, deden ze hetzelfde. Ze tekenden dan een trap en een deur op de muur en zeiden: “Daar is de wc”.

Na tien dagen kwamen we vrij. Eerst werd ons verteld dat als we iemand zouden vertellen wat hier gebeurd was, we zouden eindigen zoals de geliquideerde soldaten in de hal.

We kwamen weer bij een buitenwijk van Damascus terecht. Er waren demonstraties en het schieten begon al snel. Ik nam me voor om te vluchten. Toen ik de benen nam, bleek ik met een groep van 35 deserteurs te zijn! Iedereen had zijn wapen meegenomen. We hebben uren gevochten met een speciale veiligheidseenheid die de troepen in het gelid moet houden. Dertig van ons zijn gesneuveld, vijf kwamen uiteindelijk op een boerderij terecht waar een familie ons onderdak en voedsel bood. We hebben onze wapens bij hen achtergelaten en ze hebben ons verborgen onder hooibalen naar Zabadani gebracht.”

Ik vat het hier kort samen, maar wat hij vertelt in alle details doet een speelfilm op mijn netvlies verschijnen. Natuurlijk maakt iedereen zijn eigen verhaal misschien mooier dan het is, maar zelfs oppervlakkig gezien is het een indrukwekkend verhaal.

- Wat kan de internationale gemeenschap doen om het geweld te stoppen?

“Een no-flyzone instellen. Want heel veel Syrische legereenheden willen overlopen, maar men vreest de luchtmacht van het regime. Die bestaat uit elite-eenheden die lang loyaal zullen blijven aan Assad. Je ziet nu nog alleen desertie op individuele schaal, maar als er een no-flyzone komt zal de desertie snel uitbreiden naar hele bataljons. En ze zullen hun tanks en artillerie meenemen.”

Mijn Chinese vriend, Charles, vindt ook dit te ver gaan. Mijn Arabische vriend, Salar, vindt het goed. Dus nu staan we voor de vraag: is een no-flyzone haalbaar?

De Engelstalige website Arab West Report van de Nederlander Kees Hulsman vat uitstekend samen wat er in Marinab gebeurd zou zijn volgens de algemene lezing.

“The church of Mar-Girgis in Merinab, which has housed religious services for some 80 years, was demolished by a group of Muslim extremists who claimed the church was non-licensed. In what amounts to complicity on the part of Aswan governor and the local security officials, the rule of law was not upheld. Nothing was done to implement the law by deterring or penalising the offenders, culprits, or instigators. Instead, the security officials held ‘reconciliation meetings’ between the victims and offenders, during which the victims had to relinquish their rights and the aggressors were allowed to get away with their crime, no questions asked.”

Ik loop de feitelijke mededelingen na:

“The church of Mar-Girgis in Merinab, which has housed religious services for some 80 years, was demolished…”

Dit is feitelijk onjuist. Het huis waar 80 jaar religieuze diensten zijn gehouden is niet aangevallen, niet in de brand gestoken, het staat er nog steeds, ongeschonden. Er is in het dorp sprake van twee locaties die bijna iedereen door elkaar haalt. Het gebedshuis is een laag gebouw op ongeveer  60 – 70 meter van de kerk in aanbouw. Geen moslim heeft zich vergrepen aan de erkende gebedsruimte van de kopten.

Het traditionele gebedshuis, waar dus al 80 jaar religieuze diensten werden gehouden, stond op instorten. De autoriteiten gaven toestemming om op die plek nieuwbouw te plegen, mits de kopten instemden met de geldende beperkingen: geen koepels en geen kruizen. Maar de kopten zijn hun kerk gaan bouwen op een andere plek. Toen er verzet rees tegen de bouw eind augustus probeerden de kopten een vergunning voor een kerk in een ander dorp (Khur Al-Zaq) geaccepteerd te krijgen op de nieuwe lokatie in Al Marinab, maar dat pand stond geregistreerd als een “huis”. Vandaar dat de moslims steeds met documenten bewijzen dat het om een “huis” gaat en niet om een “kerk”. Dus alle bewoners tonen papieren waaruit hun gelijk moet blijken, maar de waarheid zit ertussenin: er is vergunning voor herbouw, maar niet op de plek waar de kerk nu is neergezet. Alle critici op mijn blog vergissen zich als ze zeggen dat er al een kerk stond op de plek waar gebouwd werd. 

“…demolished by a group of Muslim extremists.”

Hebben moslims de brand gesticht, zoals iedereen aanneemt? Zes rechters uit Caïro hebben in oktober feitenonderzoek gedaan in Al Marinab (commissie Omar Marawan). De commissie concludeert dat niet is te bewijzen dat mosliminwoners van het dorp het gebouw in brand hebben gestoken. Ten eerste, volgens de commissie, omdat er in de kerk nauwelijks brandsporen zijn! Dat klinkt vreemd, maar bekijk mijn video-opnames en je ziet inderdaad dat er in de kerk alleen schone muren, pilaren en vloeren te zien zijn:

De grootste brand was naast de kerk in een winkel en een kantoortje van de rondreizende priester Makarios. Op de video van de brand die de kopten zelf maakten, zie je duidelijk brandhaarden, ook in de kerk, maar het is absoluut geen vuurzee. Ten tweede concluderen de zes rechters dat de kopten geen ondersteunend bewijs hebben voor hun claim dat moslims de brand hebben gesticht. De commissie was tegen een (moslim)getuige aangelopen die beweerde dat hij een kopt zelf een autoband had zien aansteken in het gebouw naast de kerk. De moslim was zelfs gaan helpen om de brand te blussen. Kees Hulsman, hoofd van Arab West Report, die kort na de brand in het dorp was, erkent inmiddels dat moslims inderdaad meteen met het verwijt kwamen dat kopten de brand zelf hadden gesticht. Het gaat er mij niet om dat de kopten de schuld krijgen, maar de verwarring en twijfel die ook de zes rechters hebben over de oorsprong van de brand hebben nooit de internationale media gehaald.

“Nothing was done to implement the law by deterring or penalising the offenders, culprits, or instigators. Instead, the security officials held ‘reconciliation meetings’ between the victims and offenders, during which the victims had to relinquish their rights and the aggressors were allowed to get away with their crime, no questions asked.”

Het is waar dat er verzoeningsgesprekken zijn gevoerd omdat er onvoldoende duidelijk was wie schuld had. De beschuldigingen gingen over en weer. Er is door niemand aangifte gedaan, ook niet door de kopten, zegt de advocaat van de moslimbewoners.

Gecheckt

Bovenstaande feiten zijn nogmaals gecheckt in de afgelopen dagen. Wie dit verhaal naast de lezingen van met name Jan Dirk Snel en Kees Hulsman legt, zal toch moeten erkennen dat het beeld van de brand dat in de eerste dagen werd geschetst de internationale gemeenschap op het verkeerde been heeft gezet. Dat punt wilde ik graag maken in mijn reportage. Ik ben niet voor moslims of tegen kopten. Ik ben een journalist die kwesties onderzoekt, ongeacht waar de sympathie van de meerderheid naar uit gaat.

Naschrift:
De Kamerleden Pieter Omtzigt (CDA) en Joël Voordewind  (CU) hebben Kamervragen over de kwestie gesteld.

Eind november bezoek ik het dorp Al Marinab in het zuiden van Egypte. Ik wil graag uitzoeken hoe de brand in de lokale koptische kerk is ontstaan. Hoe de verhoudingen tussen moslims en kopten in het dorp verziekt raakten. Men leeft al eeuwen samen met de moslimburen in dit dorp. Wat is er precies misgegaan? Want de impact van de kerkbrand eind september 2011 is enorm. Kopten gaan in Cairo de straat op om te protesteren tegen de vernietiging van hun heiligdommen. Politie en leger grijpen zo hard in dat de krant al-Ahram 28 doden en meer dan 325 gewonden telt. De kerkbrand in Al Marinab is daarmee het symbool geworden van de religieuze spanningen in Egypte.

Reportage uit NOS Journaal van 26 november:

Weinig kopten
Al Marinab is een conservatief moslimstadje met een heel kleine koptische gemeenschap. In sommige berichten wordt gesproken van 30 families, in andere van 30 personen. Ze willen allemaal weg, vertellen ze ook aan mij, en ze klagen erover dat niemand ze komt helpen. Als ik zeg dat ik ze in contact zal brengen met Koptische organisaties in Cairo of Nederland stellen ze een lijst op met namen van mensen die weg willen. Op die lijst staan 19 namen. In een brief aan de gouverneur, die ik later onder ogen krijg, spreken de Kopten zelf van 37 mensen. Vandaar dat ik in mijn verslag spreek van “ongeveer 30 mensen.” Hun officiële kerk (Marmina) is 4,5 kilometer verderop in het dorpje Haj Zidan, want ze hebben in hun eigen dorp nooit een echte kerk gehad, vertellen de kopten mij zelf.

We lopen door de smalle steegjes in de koptische wijk in Al-Marinab. Rauf, een man van in de dertig, vertelt ook dat ze altijd naar het naburige dorp gaan, maar hij wijst op een huis vlakbij de kerk in aanbouw. Daar hebben ze ook gebedsdiensten gehouden. Het huis staat op instorten en dus kregen ze toestemming om deze gedoogde gebedsruimte te herbouwen. De kerk die gebrand heeft, staat er naast. Ik zie alleen kale muren en ontbrekende plafonds. Het wordt me duidelijk dat ik hier in een kerk sta waar nog nooit een dienst is gehouden. Het is een kerk in aanbouw dus. Er zijn geen verbrande resten van kerkelijk leven om me heen te zien; geen boeken, geen banken, geen kaarsenstandaards, geen tegelvloer. “Hier had het altaar moeten komen,” zegt Rauf en hij wijst op een lege plek.

Bisschop Hedra
Maar wie bouwt die kerk dan?, vraag ik. Uit papieren van het kadaster blijkt dat het pand in 2008 in handen kwam van de bisschop van Aswan, vader Hedra, zo blijkt uit de gemeentelijke inschrijvingen. Hij kreeg vergunning om “het huis” te verbouwen. Hij vroeg ook elektriciteit en water aan voor “een huis.” Maar de islamitische buren vonden het wel raar, vertellen ze mij, dat zo’n belangrijke kopt zich bemoeide met een huis in hun dorp. En daarom stelden ze er een vraag over, half december 2010, toen moslims en kopten een gezamenlijke traditionele bijeenkomst hielden waar de twee religies hun praktische problemen met elkaar bespreken.

Er was een camera bij. Op de beelden zie je de rechterhand van de koptische bisschop, vader Salib Al-Dik. Hij stelt de aanwezige moslims gerust: het pand zal een ontmoetingsruimte worden. “En als het toch een kerk blijkt te zijn, hebben jullie het recht om hem te vernietigen.”
Ik zie de video in een ontmoetingsruimte van de moslimbewoners in Al-Marinab. Ze buitelen over elkaar heen om te reageren, wijzend met priemende vingers naar de laptop: “Hij beloofde dat het geen kerk zou worden. Dat hebben wij geloofd!”

Koepels
Het bouwprojekt wordt uiteindelijk groter en breder dan volgens de vergunning is toegestaan. Het is 4 meter te hoog en zo breed dat de dorpssteeg er smaller door is geworden. Dat erkennen de kopten ook tegenover mij. Volgens hen bouwt iedereen te hoog en te breed in Al-Marinab en grijpt de overheid nooit in. Maar bij dit gebouw gaat het natuurlijk om een zeer controversiële koptische kerk.

“De koepels zagen we op 30 augustus voor het eerst,” zeggen moslims in het dorp tegen mij. “We namen het onze broederkopten uit het dorp niet eens kwalijk omdat we er van uitgingen dat het een provocatie was van mensen buiten het dorp (hij doelt op de bisschop uit Erdfu /LR). Toen zijn we gaan klagen bij het stadsbestuur en de gouverneur over de koepels op het dak. We vroegen de gemeente om de bouw te inspecteren. En na twee dagen zijn we vreedzaam gaan demonstreren, niet bij die kerk, maar in het dorp om de boodschap aan de bestuurders duidelijk te maken.”

De authoriteiten komen meteen in actie. Het document dat de koptische overtreding van de bouwvoorschiftenbouwvoorschriften beschrijft, is gedateerd 1 september 2011 – een dag later dus al.

Er wordt een verzoeningsbijeenkomst belegd en de kopten geven op de meeste punten toe: ze zullen de koepels verwijderen, afzien van een kerkklok en geen kruis plaatsen. De gemeente eist dat de kopten binnen 15 dagen vier meter van het gebouw afhalen. De deadline is 30 september.

“Binnen vier dagen hebben we die extra meters er vanaf gehaald om te voldoen aan de bouwvergunning,” meldt bewoner Atalla tegen een koptische krant. De bewoners bevestigen tegen mij dat ze met veel pijn in het hart zelf de koepels hebben verwijderd. Dat plaatst de kwestie voor mij wel in een ander daglicht. Want volgens de berichten zouden de moslims de koepels hebben gesloopt.

Brand
Op 30 september staat de bouwplaats van de kerk in Al Marinab in brand. Al Ahram meldt dat “bijna drieduizend moslims” vanuit het vrijdaggebed in de moskee naar de kerk zijn gegaan en het vuur hebben aangestoken. In een gesprek met mij spreken de koptische bewoners zelf over “60 tot 70 jongeren.” Er zou eerst zijn gediscussieerd, maar daarna zouden de moslimjongeren de bouwplaats van de kerk in brand hebben gestoken.

De kopten geven mij twee video-opnames van de brand die ze zelf gefilmd hebben. Daarin doe ik een vreemde ontdekking. Uit de metadata van de video’s blijkt dat de brand al om 12.17 uur aan de gang was. Op datzelfde moment gaan moslims normaal gesproken de moskee in. Pas vanaf 13.00 uur komen zij hun moskee weer uit. Dat zou betekenen dat het kerkgebouw al in brand stond toen de moslims nog in het vrijdagsgebed in de moskee zaten.

Ontkenning
De moslims in het dorp ontkennen dat ze de bouwplaats van de kerk in brand hebben gestoken. “De kopten hebben hun kerk zelf in de brand gestoken,” zegt een van hen met instemming van alle anderen. Ze hebben een advocaat in de arm genomen uit de grote stad Erdfu, Ismail Ahmed, die hun zaak behartigt in procedures tegen de kopten en de lokale overheid.

Als ik hem spreek in Al Marinab vertellen zeker zes van zijn cliënten hetzelfde verhaal: “Toen we de moskee verlieten zagen we een enorme zwarte rookpluim boven het dorp. Dan is het je plicht om te gaan kijken of er hulp nodig is, of het nou bij de moslims of de christenen is. Dus de hele moskee rende die kant op. Het bleek om de kerk te gaan en twee woningen er naast. Wij hoorden van de buren dat er autobanden op het terrein waren gebracht. En we hoorden dat onze christenbroeders de politie belden om te zeggen dat de moslims hun kerk en huizen aan het verbranden waren.”

Motief
Het is moeilijk voor te stellen dat kopten hun eigen kerkgebouw in brand steken. Maar helemaal ondenkbaar is het ook weer niet. Na de val van Mubarak ging de koptische kerk Shahedin in vlammen op in de provincie Helwan, ten zuiden van Cairo. Er kwamen volgens tv-berichten 13 kopten om het leven tijdens de gevechten. Het tijdelijke militaire bewind bood de kopten meteen compensatie aan en liet de kerk herbouwen, op kosten van het leger, meldt CNN. De kopten in Marinab ontkennen tegenover mij dat ze hun eigen kerkgebouw in brand hebben gestoken.

“Er is geen enkele kopt een haar gekrengt tijdens het zogenaamd aansteken van hun kerk,” zegt de moslimbuurman van de kerk tegen mij op een bijeenkomst met meerdere bewoners. “Vindt u dat niet raar? Als een menigte de kerk belaagt en in de brand steekt wordt er dan geen enkele klap uitgedeeld?” De kopten kunnen mij geen enkele anekdote vertellen over hun confrontaties met de moslims tijdens de brandstichting. Ik vraag er meerdere keren naar. Iemand haalt een baby te voorschijn en zegt dat het jongetje bijna gestikt is tijdens de brand, zoveel rook was er. En ze wijzen tijdens een rondwandeling op de materiële schade die ze hebben geleden: tv-toestellen, een stofzuiger, een airco, een printer, een computer, maar niemand beschrijft een herinnering aan de uitzinnige menigte van bijna drieduizend moslims die zich aan hun heiligdom moet hebben vergrepen.

Het incident in Al Marinab lijkt op een religieus conflict in Izbet Bushra, 120 kilometer onder Cairo, waar in 2009 gevechten uitbraken over een kerk in aanbouw. Na onderzoek concludeerde het onafhankelijke religieuze tijdschrift West Arab Report van de Nederlander Cornelis Hulsman: “Alhoewel het waar is dat er geen formeel kerkgebouw bestaat in Izbet Bushra, en dat de procedures om toestemming te krijgen voor de bouw van zo’n kerk enorm moeilijk en ondoorzichtig zijn, hebben de christelijke bewoners opzettelijk zowel het lokale bestuur als de islamitische buren misleid door te verklaren dat het gebouw in aanbouw een fabriekje zou worden.”

Dat is in Marinab volgens mij ook gebeurd. Beide partijen zwaaien weliswaar met een flinke stapel papieren om te bewijzen dat het wel of niet was toegestaan om een kerk te bouwen, maar feit is dat pas eind augustus het dorp doorkreeg dat het echt om een kerk ging. De bouw was toen al maanden aan de gang.

Slot
Ik heb het dorp Al Marinab bezocht omdat ik zag dat de berichtgeving over de religieuze strijd bij ons gedomineerd wordt door bestaande stereotypen en angst voor islam. Maar ik denk dat die ‘religieuze conflicten’ soms ook terug te leiden zijn tot sociale omstandigheden ter plaatse. De kopten hebben het inderdaad zwaar in Egypte. Maar de kopten zijn in conflicten niet altijd alleen maar slachtoffers.

De laatste reportage voor het Achtuurjournaal is net geüpload vanaf het balkon in ons uitgestorven hotel in Tripoli. Cameraman Johan Boerman en ik hebben tien dagen verslag gedaan van de val van de Libische hoofdstad en nu zijn we klaar. Het is al donker. Het is ook heel stil. Het suikerfeest is begonnen en iedereen zit bij familie thuis. Het is de eerste avond zonder geweervuur. We hebben honger.

Het hotel waarin we slapen is door de rebellen veroverd op de pro-Kadhafi-eigenaar. Er heeft een ware veldslag gewoed om het hotel in handen te krijgen: kogelgaten in televisies, ramen doorzeefd, deuren opengeschoten – we mogen zelf een kamer en later zelfs een kantoortje uitzoeken. Er is geen schoonmaakdienst, geen ontbijt anders dan zoute koekjes en blikjes tonijn en bijna geen koffie in de eerste week. Er liggen steeds vage figuren in de lobby te slapen met AK-47s binnenhandbereik. Het lijkt een crash-plek voor oververmoeide rebellen van buiten Tripoli.

Gastvrije Libiërs

Johan en ik besluiten een wandeling te maken. Als iedereen feestviert zal er wel ergens een deur openstaan, veronderstellen we. De Libiërs zijn ontzettend gastvrij gebleken in de afgelopen dagen. Binnen honderd meter van het hotel treffen we drie mannen op stoelen op straat. We hebben ze al eens eerder kort gesproken, maar nu moeten we komen zitten.

“U moet ons maar vergeven dat zo weinig mensen hier Engels spreken”, zegt een man die twaalf jaar in Finland heeft gewoond. “Kadhafi verbood het ons!”, roept hij fanatiek met opgeheven vinger. Een andere man staat wankel op zijn benen en roept teksten die onze Libische vrienden zelfs nauwelijks kunnen verstaan. Draaiende ogen, natte mondhoeken. “Hij is dronken”, zegt de Fin, alsof het niets bijzonders is op straat in een islamitisch land. “Hij drinkt altijd. Nu wil hij geld van mij lenen om drank te kunnen kopen, maar ik leen hem geen geld als ie dronken is want dan is ie het morgen weer vergeten. Ik leen hem alleen geld als ie nuchter is.”

Grote rokende joints op tafel

We luisteren naar verhalen over drank in Tripoli. Ze hebben eigen brouwsels, maar Russische wodka is het meest geliefd. Een fles kost 100 dollar. Ze schenken het in kleine waterflesjes zodat ze er onopgemerkt mee op straat kunnen zitten. “De nieuwe regering ga ik vragen om zo snel mogelijk hasjish toe te staan. Niet om in te handelen, maar om te roken, net als in Amsterdam”, zegt onze Finse vriend enthousiast als ie weet dat wij uit Nederland komen.

Hij neemt ons mee een winkel in die van buiten helemaal is dichtgetimmerd. Ik moet meteen aan Malle Pietje denken als we binnen zijn: een rommelruimte met schilderijen, foto’s, vazen en in het midden een cirkel met stoelen rondom een tafel. Er zitten verschillende mannen in een nevel van softdrugs.  Op tafel grote rokende joints. “Dit is onze wereld”, legt de Fin uit. “Buiten bepaalde Kadhafi wat er gebeurde, hier zijn wij onze eigen baas.”

Compromitterende situatie

We krijgen meteen een wodka voorgezet. Johan en ik spreken hardop af in onze eigen taal om geen joints aan te raken, want als er een inval komt heb je te veel uit te leggen. De hele situatie is sowieso compromitterend, maar voordat ik een besluit heb kunnen nemen om snel te vertrekken, komt er een keurige statige man binnenlopen die door de Fin wordt begroet met: “onze politiechef!”. Het blijkt een hooggeplaatste officier te zijn uit deze wijk. De man doet zijn witte pet af, buigt zich rustig over de tafel en pakt een joint. Hij neemt routineus een trek en kijkt rustig rond in deze groep van schreeuwers, dronkelappen, pot rokers en twee buitenlanders.

Ik ben nauwelijks bekomen van de komst van een politieman of er komt nog zo’n statige heer binnen. “Ah, onze eigen Abdel Jalil”, roept de Fin, verwijzend naar de voorzitter van de tijdelijke Overgangsraad van de rebellen. “Hij is de voorzitter van onze wijkraad.” Binnen een minuut zit ook deze autoriteit tevreden aan een joint.

Een opmerkelijk gezelschap

“Wat een opmerkelijk gezelschap hier in een dichtgetimmerde winkel”, lach ik tegen de Fin. Hij begrijpt mijn verbazing, lijkt het, en gaat nog even door. “Deze man…”, en hij wijst intimiderend naar een beetje kleurloze man direct naast me, “deze man likte een week geleden nog de reet van Kadhafi!”. Hij herhaalt zijn zin in het Arabisch tegen de man die hij nu in de borst prikt. Iedereen lacht hard. De beschuldigde man wijst naar een andere man aan de overkant van de tafel. “Ja, hij was ook een vriend van Kadhafi.”

Ik vraag hoe ze dan zulke goede vrienden kunnen zijn, maar terwijl ik mijn vraag stel zie ik een mitrailleurloop de winkel binnenkomen, gedragen door een zeer kleurrijke donkere man. Hij draagt de kleuren van de revolutie, rood, zwart, groen en een witte ster over zijn hele lichaam. De AK47 legt ie op een willekeurige plek neer. De Kadhafi-vrienden zouden er net zo makkelijk bij kunnen als de rebel zelf. Iedereen begroet elkaar.

Heb je bloed aan je handen?

“We kennen elkaar allemaal van zo klein”, zegt de Fin terwijl ie de hoogte van een peuter boven de grond afmeet. Bijna iedereen werkte met het regime van Kadhafi in de afgelopen 42 jaar. Dat was onvermijdelijk, dat begrijpt iedereen hier. We weten heel precies wat iedereen gedaan heeft en de enige grens die vandaag van belang is: heb je bloed aan je handen? Als iemand heeft meegedaan aan arrestaties, martelingen, moorden dan is ie niet meer welkom.”

“Deze mannen”, hij wijst op de twee blowers, “hebben geen bloed aan hun handen en dus zijn we vrienden gebleven.”

Foto’s van cameraman Johan Boerman

22.40 uur: Verkiezingsavond ten einde. Einde liveblog.
De verkiezingsavond Turkey Votes in de Sugar Factory in Amsterdam is ten einde. 99 procent van de stemmen is geteld. Daarmee sluiten we ook het liveblog af. Voor alle informatie, reacties en analyses verwijzen we graag naar ons dossier Turkije Kiest.

22.19 uur: Premier Erdogan: “We zullen iedereen omarmen”
Recep Tayyip Erdogan heeft zijn aanhangers toegesproken na de overwinning van de AKP. “We zullen iedereen omarmen, of ze op de AKP hebben gestemd of niet. De levenswijze, het geloof en de waarden van 74 miljoen mensen zijn ons toevertrouwd”.

22.00 uur: FT: buitenlandse  investeerders blij met uitslag.
Volgens de Financial Times, gezaghebbend in financiële kringen, zijn investeerders blij dat Erdogan geen tweederde meerderheid heeft gehaald. “Als dat wel was gebeurd en tot drastische grondwetswijzigingen had geleid, had dat zoveel onrust kunnen opleveren dat het investeringsklimaat erdoor aangetast zou worden. Maar dat is nu niet het geval: goed nieuws dus voor de krachtige Turkse economie die mag blijven hopen op nog meer buitenlandse investeringen.”

21.51 uur: Oppositieleider: “De CHP is sterker geworden”.
Oppositieleider Kemal Kılıçdaroğlu heeft een speech gehouden voor zijn achterban. Hij was optimistisch: “De CHP is sterker geworden. We zijn de enige partij die er zetels bij krijgt in het parlement. We gaan met net zoveel enthousiasme door als we deden. We gaan nu werken aan de vernieuwing van de grondwet en gelijke rechten voor vrouwen en de pers.” Hij had ook nog een boodschap voor de AKP: “Ze moeten er rekening mee houden dat ze met een sterkere CHP te maken krijgen.“

21.24 uur: Stemming op de verkiezingsavond
Tijdens een stemming op de verkiezingsavond ‘Turkey Votes’  hebben de bezoekers veelal op de Koerdische partij gestemd. Lily Sprangers: “Als het aan de Sugar Factory zou liggen haalde de Koerdische BDP makkelijk de kiesdrempel.“

21.24 uur: Vliegvelden
Op de vliegvelden in Turkije (de Turken die vanuit het buitenland hebben gestemd) heeft 65% op de AKP gestemd.

21.02 uur: AK-partij viert feest
Buitenlandredacteur Gulsah Ercetin is bij het kantoor van de AKP in Istanbul: “De mensen hier vieren feest. Ze zeggen dat de overwinning groot genoeg is. Drie keer gewonnen, met steeds meer stemmen. Maar ze beseffen ook dat de inzet van de campagne niet gehaald is.”

20.45 uur: Kutsal Yesilkagit over de uitslag
Kutsal Yesilkagit (hoofddocent bestuurskunde bij de Universiteit in Utrecht, gepromoveerd op de rol van het Turkse leger):

“Deze verkiezingen gingen over partijpolitiek en democratie. En nu eens niet over militairen, politieke islam of de EU. (..) “Het is goed dat de AKP niet een tweederde meerderheid gehaald heeft. Daarmee is er straks steun van andere partijen nodig om een grondwetswijziging door te voeren”.(…) “Er was sprake van ‘Poetinisering’ van Erdogan, misschien is deze uitslag juist wel een zegen voor hem”. (…) Erdogan moet niet vergeten dat de wereldeconomie een rol heeft gespeeld bij de fraaie economische groeicijfers. Hij moet oppassen dat hij het succes niet alleen op zichzelf betrekt”.

20.35 uur: Voorlopig 35 zetels voor Koerdische kandidaten
Bij deze uitslag krijgen de Koerdische kandidaten 35 zetels in het Turkse parlement. Dat is een succes voor de Koerden. Op Twitter manifesteren ze zich via #twitterkurds. Blije reacties zoals:

@RuwaydaMustafah Ruwayda Mustafah

Historical moment for Kurds, once jailed for speaking in Kurdish @ Turkish Parliament for 10 years, now a member – Leyla Zana. #TwitterKurds

In Dyarbakir is het feest:
-@jonathanfryer Jonathan Fryer
-Diyarbakır town centre now gone mad wıth fıreworks and youths driviıng cars honking horns and wavıng flags #twitterkurds

20.31 uur: Overzicht districten
Kijk voor een overzicht van de stemmen per district op de site van de Engelstalige Turkse krant Hurriyet Daily News

20.15 uur: Andre Krouwel over het Kieskompas Turkije.
200.000 kiezers in Turkije hebben het in Nederland ontwikkelde kieskompas ingevuld. 80.000 van hen hebben ook gegevens over zichzelf ingevuld, bijvoorbeeld ook of ze benaderd zijn door partijen om stem uit te brengen in ruil voor geld. Krouwel: “We hebben laten zien dat het kan en we willen graag een goede mediapartner vinden zodat we meer Turken kunnen bereiken, maar we kunnen met dit aantal ook onderzoek doen.”

Ook Turken in Nederland hebben de kieswijzer ingevuld: 3.000 Turks sprekende Nederlanders. Opvallend volgens Krouwel is dat zelfs CHP-stemmers in deze groep Erdogan een goede premier vinden. 5% van hen geeft hem een 8 of een 9 voor zijn premierschap. Alle Turkse Nederlanders die het kiescompas invulden zijn voorstander van het buitenlandbeleid dat Erdogan voert.

20.08 uur: uitslagen 96%
Na 96% getelde stemmen heeft de AK-partij 50% van de stemmen, 25% voor de CHP, en 13% voor de MHP. Die laatste, de nationalistische partij, haalt hiermee de kiesdrempel van 10%. De AK-partij heeft daarmee 326 zetels, dat is niet genoeg om eigenhandig de grondwet aan te passen. De AK-partij zal daarvoor moeten samenwerken met de oppositie.

20.00 uur: Bram Vermeulen:
Correspondent Bram Vermeulen over de uitslag vanuit Istanbul in het acht uur journaal.

19.40 Verkiezingsavond Turkey Votes begonnen
De Sugar Factory-zaal is volgestroomd, rond de 300 bezoekers vanavond. Ook veel Turkse expats zijn aanwezig. Lily Sprangers, directeur van het Turkije-Instituut heeft de avond geopend, gevolgd door een optreden van Karsu Dönmez.

19.00 uur: helft van de stemmen geteld
De helft van de stemmen is geteld en de islamitische AK-partij komt waarschijnlijk uit op ruim 51 procent van de stemmen. Omgerekend komt dat neer op 328 van de 550 zetels in het parlement. Als dat aantal nog iets groeit, heeft Erdogan genoeg stemmen om een referendum uit te schrijven over aanpassing van de grondwet.

18.06 uur: alcoholverbod.
Er geldt een alcoholverbod op straat in Turkije, tot 00.00 uur vannacht Turkse tijd. Veel uitgaansgelegenheden gaan dicht, alleen cafés waar ook gegeten kan worden zijn open.

18.02 Correspondent Bram Vermeulen in het Radio 1 Journaal over de eerste uitslagen.

18.00 uur: Zuidoosten rustig.
In het zuidoosten van Turkije is alles, op een enkel klein incident na, rustig verlopen. In Dyarbakir waren 8300 politiemensen op de been om de rust te bewaren.

17.45 uur: Eerste uitslagen bekend.
30 procent van de stemmen is inmiddels geteld. Daarin krijgt de AKP 54,81 procent van de stemmen. De CPP 20%, de MHP 12,6%. Bij deze uitslag zou de MHP de kiesdrempel halen van 10%. De eerste uitslagen wijzen daarmee op een monsterzege van de AKP.

16.30 uur: Vrouw overlijdt tijdens het stemmen.
Een 64-jarige vrouw overleed vanmiddag in een stemlokaal in de provincie Antalya, door een hartaanval.
Woman dies after voting at the poll in southern Turkey

16.00 uur: Stemlokalen gesloten
Rond deze tijd sluiten de stemlokalen in Turkije. Het is rustig op straat in Istanbul. Iedereen kijkt vol verwachting uit naar de uitslag. Die wordt omstreeks acht uur Nederlandse tijd verwacht.

12.00 uur: ‘Op straat is het om Erdogan te doen’
Correspondent Bram Vermeulen legt uit dat het op straat om Erdogan is te doen.

11.30 uur: Dossier Turkije kiest
Meer over de verkiezingen in Turkije kunt u vinden in het speciale NOS-dossier Turkije kiest.

11.15 uur: De eerste kiezers
De eerste kiezers in Instanbul hebben hun stem uitgebracht.

11.00 uur: Stembureaus open
De stembureaus in heel Turkije zijn vanochtend om zeven uur Turkse tijd opengegaan. De bureau’s gaan weer dicht om vijf uur Turkse tijd, dat is in Nederland om 16.00 uur. De eerste uitslagen worden 19.00 uur Nederlandse tijd verwacht.