De meeste Europese landen - het herenigde Duitsland vormt de belangrijkste uitzondering - hebben hun machtspositie in de wereld de afgelopen vijftig jaar zien verminderen. Ook de internationale betekenis en macht van Europa als geheel zijn afgenomen. Voor de VS is Europa sinds het einde van de Koude Oorlog strategisch minder van belang; China, India en andere landen zoals Brazilië komen op. De komende jaren veranderen de machtsverhoudingen in de wereld waarschijnlijk ten nadele van Europa.

Dat zal zeker het geval zijn in demografisch opzicht. In 2025, zo schat de VN, zal 61 procent van de wereldbevolking in Azië leven en maar 6,5 procent in Europa. Verder zal Europa het grootste aandeel ouderen tellen: 30 procent van de bevolking. In 2030 zijn er voor elke oudere in Europa nog maar twee werkende mensen, tegen vier in 2008. Het economisch belang van Azië groeit mee, tot 30 procent van het mondiale BBP, terwijl dat van de EU op 20 procent blijft steken. Over een jaar of zeven zal China de tweede economische macht ter wereld zijn. In China studeren nu al jaarlijks vier miljoen mensen af aan een universiteit en het aantal gepromoveerden is met 60.000 hoger dan in de VS.

Ongetwijfeld zal die groeiende economische macht van Aziatische landen zich vertalen in politieke invloed. China bouwt daarnaast hard aan versterking van zijn krijgsmacht.

Hoe moet Europa hierop reageren? Hoe kunnen landen als Nederland waarborgen dat de belangen van hun burgers worden beschermd? De eerste taak van een staat is het beschermen van lijf en goed van zijn burgers. Hoe effectief kan dat nog, nu en in 2025?

Eén ding staat als een paal boven water: als de Europese landen niet eensgezind optreden, staan zij grotendeels machteloos. Voor Europese landen komt een buitenlands of veiligheidsbeleid buiten EU-verband neer op fluiten tegen de maan. Nu slaagt China er nog te vaak in de Europese landen tegen elkaar uit te spelen, concludeert de European Council on Foreign Relations. Toch wordt ook voortgang geboekt. Zo was de toelating van China, India en andere opkomende landen in de Financial Stability Board en in het Comité van Basel, dat de regels schrijft voor het internationale bankwezen, een belangrijke stap. Hoe meer deze landen verantwoordelijkheid willen dragen in multilaterale instellingen, hoe beter.

Maar ook dichter bij huis staat de EU voor grote opgaven. Hoe bijvoorbeeld om te gaan met Rusland, dat de Europese landen wil laten kiezen tussen gasleveranties (inclusief vette contracten voor Gasunie, ENI c.s.) en politieke steun voor volken die zich aan de greep van Moskou willen ontworstelen, zoals het Georgische? Hoe te zorgen voor stabiliteit op de Balkan, zoals in de Europese ‘protectoraten’ Bosnië en Kosovo? Hoe de democratische krachten te steunen in Servië en Macedonië, en de pro-westerse koers van Turkije? En, niet in de laatste plaats, wat kan Europa doen om de mensenrechten en democratische veranderingen aan te moedigen (en extremisme te ontmoedigen) in het strategisch belangrijke Algerije, Marokko, Lybië, Egypte? Landen die een belangrijke schakel zijn in onder meer de stroom illegale migranten naar Europa.

Als één ding opvalt in de Nederlandse campagne voor de Europese verkiezingen, is het dat deze thema’s geen enkele rol spelen. Geen politicus van enig formaat die erover spreekt, geen journalist die ernaar vraagt. Te moeilijk voor het volk en slecht voor de kijkcijfers, zo lijkt stilzwijgend te worden aangenomen. Dus blijven belangrijke dilemma’s onbesproken.

Eén van die dilemma’s is of Nederland en de andere EU-landen onze veiligheid en Europa’s invloed in de wereld kunnen blijven waarborgen zonder te investeren in het militair apparaat. Dat is primair een vraag voor nationale politici, maar de EU kan een rol spelen op terreinen als het wapenaankoopbeleid. Geldgebrek heeft geleid tot opeenvolgende bezuinigingen op de Nederlandse krijgsmacht, net als in veel andere Europese landen het geval was. De gevolgen zijn navenant. Zo slagen de Europese regeringen er niet in de troepenmacht van 60.000 militairen tot stand te brengen waartoe zij tien jaar geleden hebben besloten. En de concurrentiekracht van de Europese defensie-industrie staat onder druk, omdat zij genoodzaakt is voor gefragmenteerde nationale markten te produceren. Dat zijn vragen die in de Europese campagne centraal zouden moeten staan.

Een andere kwestie die wij niet lang meer uit de weg kunnen gaan is het gebrek aan eenduidig leiderschap in het Europees buitenlands beleid. Nu treden namens de EU op: leden van de Europese Commissie, de ‘Hoge Vertegenwoordiger’ (Javier Solana) en het Raadsvoorzitterschap, dat elke zes maanden aan een ander land toevalt. Onder het huidige, Tsjechische voorzitterschap heeft dat tot een kakofonie geleid, met openlijke ruzie tussen president Klaus en premier Topolanek, wiens kabinet ook nog eens ten val werd gebracht. Hoog tijd dus voor het nieuwe EU-verdrag, dat voorziet in een voorzitterschap van twee-en-een-half jaar en een ‘Hoge Vertegenwoordiger’ met een versterkt mandaat. Natuurlijk: papier is geduldig en ook met de nieuwe opzet zullen de 27 lidstaten het lastig blijven vinden het eens te worden. Maar een stap in de goede richting is het wel.

Zal het Nederland en de landen van Europa de komende jaren lukken om gezamenlijk een effectieve rol te spelen in de wereld? Nogal wat Amerikanen hebben er een hard hoofd in. Europa zal eerder aan invloed inboeten, zo voorspelden de Amerikaanse veiligheidsdiensten vorig jaar. Europa wordt een kreupele reus (‘a hobbled giant’), mede omdat de nationale politici falen in het bouwen van draagvlak onder hun burgers voor een sterk en eensgezind Europa.  Een analist als Robert Kagan zegt het nog directer: Europa wordt irrelevant.  De toonaangevende Chinese expert Yan Xuetong zegt hetzelfde: “Europa heeft geen toekomst in de wereld als het niet integreert. U wordt irrelevant.”

Zover is het nog niet. Of Europa irrelevant wordt, hangt af van Europa’s leidende nationale politici. Maar ook van hun kiezers. Deze week kunnen die hun politici duidelijk maken dat een gezamenlijk Europees buitenlands en veiligheidsbeleid broodnodig is, door te stemmen op partijen die dat standpunt delen.

Gijs de Vries was onder meer EU-coördinator terrorismebestrijding en hij is mede-oprichter van de European Council on Foreign Relations.