De weblogs van de NOS worden niet langer bijgewerkt.

Voor nieuws Over de NOS kunt u terecht op over.nos.nl.
Voor de overige berichtgeving kunt u terecht op NOS.nl.

De Koning en de krijgsmacht

De Nederlandse militairen, geplaagd door forse bezuinigingen en gedwongen ontslagen, hebben toch nog iets om naar uit te zien: de troonsbestijging van Willem-Alexander. Hij zal meer zichtbare inhoud kunnen geven aan de aloude, hechte band tussen koningschap en krijgsmacht.

Koningin Juliana, overtuigd pacifist als ze was, kon haar uitgesproken hekel aan uniformen en het militaire bedrijf nauwelijks verbergen.

Koningin Beatrix, veel professioneler, onderhield de gebruikelijke goede betrekkingen met het leger, maar nam daarbij ook nauwgezet de constitutioneel vereiste afstand in acht. Artikel 98, lid 2 van de Grondwet luidt niet voor niets: “De regering heeft het oppergezag over de krijgsmacht.” Alleen al door zijn militaire opleiding staat de Prins van Oranje echter dichter bij het leger dan zijn moeder en grootmoeder.

Oude banden

De banden van de Oranjes met de krijgsmacht gaan terug tot de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). De onafhankelijkheidsstrijd die de Nederlandse gewesten toen voerden tegen de Spanjaarden werd militair geleid door leden van de Oranjefamilie (stadhouders) met Vader des Vaderlands Willem van Oranje voorop.

Toen Nederland 200 jaar geleden (1813) een monarchie werd onder de Oranjes, hadden de koningen aanvankelijk veel macht, ook militaire. Maar die werd hen door de introductie van de constitutionele monarchie met de Grondwet van 1848 uit handen genomen. Sindsdien is de minister van oorlog/defensie baas over het leger. Maar de band tussen krijgsmacht en koningschap bleef een speciale.

Nationale eenheid

Naast de monarchie is ook het leger bij uitstek een symbool van nationale eenheid. Beide instellingen dienen het nationale belang en horen zich verre te houden van welke politieke stellingname dan ook. Gedurende de Tweede Wereldoorlog werd dit beeld nog eens geaccentueerd. Koningin Wilhelmina en prins Bernhard groeiden – met in hun kielzog Engelandvaarders, leden van de ondergrondse en ‘soldaten van Oranje’ – uit tot de symbolen van het verzet tegen de Duitse bezetter.

Prins Bernhard had er wel oren naar om na de oorlog de leiding over het leger te krijgen. Daar stak de politiek een stokje voor. De prins werd Inspecteur Generaal van de Krijgsmacht (een soort militaire ombudsman) en bleef populair bij het krijgsvolk. Toen hij na misstappen in de Lockheed-affaire bij wijze van straf een uniformverbod kreeg, trof hem dat diep. Ook veel militairen en leden van het voormalige verzet voelden zich erdoor gekrenkt.

Militair Huis

Als een echo van de symbiose tussen monarchie en leger valt de hofhouding van het Koninklijk Huis te zien. Die bestaat nog steeds uit een Civiel Huis en een Militair Huis. Het militaire deel van de hofhouding is onder meer verantwoordelijk voor militair ceremonieel, coördineert de beveiliging van het staatshoofd en haar familie en onderhoudt de nog altijd veelvuldige contacten tussen het Koninklijk Huis en het Ministerie van Defensie.

Militaire adjudanten – voor een deel ook een erefunctie – staan de koningin terzijde bij bezoeken die ze aflegt en verrichten ook anderszins hand- en spandiensten voor haar. De Prins van Oranje zelf is ook adjudant van zijn moeder, maar wel ‘in buitengewone dienst’.

Dienstplicht

Tegen deze achtergrond is het begrijpelijk dat Willem-Alexander als beoogd troonopvolger ook een militaire opleiding volgde. Hij vervulde zijn dienstplicht – die bestond toen nog – bij de Koninklijke Marine, diende daadwerkelijk op verschillende oorlogsschepen en volgde een opleiding aan het Koninklijk Instituut voor de Marine in Den Helder.

Na zijn afstuderen in Leiden haalde de Prins van Oranje zijn groot militair vliegbrevet bij de Koninklijke Luchtmacht en volgde hij colleges bij het Instituut Defensieleergangen. Op dit moment is Willem-Alexander Commandeur der Koninklijke Marinereserve, Reserve Commodore van de Koninklijke Luchtmacht en Reserve Brigade-generaal der Infanterie van de Koninklijke Landmacht. Het gaat hierbij om hoge, maar onbezoldigde legerrangen, keurig verdeeld over de drie krijgsmachtonderdelen en de aanduiding ‘reserve’ geeft aan dat het om erebanen gaat.

Meerdere uniformen

Bij al deze drie militaire functies horen uniformen met bijpassend veldtenue en galatenue. De prins draagt die, afhankelijk van het legeronderdeel, bij zijn vele officiële bezoeken en werkbezoeken aan Nederlandse militairen in binnen- en buitenland. Ook bij niet-militaire, officiële gelegenheden, zoals staatsbezoeken, Dodenherdenking en Prinsjesdag, verschijnt Willem-Alexander in uniform.

Zorgvuldig wordt er daarbij op gelet dat de uniformen van de verschillende legeronderdelen evenwichtig aan bod komen. In ieder geval gaat de prins elk jaar bij alle Nederlandse krijgsmachtonderdelen op bezoek.

In het uniformgedrag van de Prins van Oranje en in zijn veelvuldige bezoeken aan het leger zien de militairen tot op de dag van vandaag hun bijzondere band met het vorstenhuis weerspiegeld. Gezag over het leger heeft Willem-Alexander ondanks zijn hoge militaire rangen in geen enkel opzicht en dat zal hij ook als koning niet hebben.

Advies

Op uitspraken over defensiepolitiek zal niemand hem betrappen. Veel verder dan een algemene uitspraak, zoals hij naar aanleiding van Veteranendag deed in De Telegraaf van 25 juni jongstleden, kan en mag hij niet gaan.

Toch stak hij in die uitspraak de door bezuinigingen geplaagde militairen een hart onder de riem met zijn woorden: “Het is opvallend om te zien dat militairen nu wordt geadviseerd om in uniform naar huis te reizen. Om uit te dragen wat je bent. Terwijl ons in de jaren 80 werd geadviseerd om vooral je uniform uit te trekken, om problemen te voorkomen.”

Ook als koning zal Willem-Alexander zijn uniformen blijven dragen. Bij zijn huwelijk droeg hij het uniform van kapitein-ter-zee van de Koninklijke Marine. In militaire kringen kijken ze al vol spanning uit van welk legeronderdeel hij bij zijn troonsbestijging het uniform zal dragen.

Deel deze pagina

« Terug naar het overzicht


9 reacties op “De Koning en de krijgsmacht”

  1. Ricardo zegt: 30-06-11 om 14:50

    Zoals altijd weer een informatieve blog, waarvoor dank. Het zal me mede gezien de band van prins Willem-Alexander met de legeronderdelen niet verbazen als de regering hem graag vaker als ‘bindend boegbeeld’ zou willen inzetten als hij koning is. Want ik denk dat het juist bij defensie toch heel hard aankwam dat uitgerekend een rechtse regering zo hard in defensie sneed. Overigens meen ik te weten dat niet alleen prins Bernhard na de oorlog graag de leiding kreeg over het leger, maar dat deze (toen nog) ‘oogappel’ van koningin Wilhelmina wat haar betreft die rol prima zou kunnen vervullen in een zowizo belangrijkere monarchie ten koste van de regering in de parlementaire democratie. Zo bezien zat Nederland dichtbij een herstel naar de situatie van 1813.

  2. Mar zegt: 04-07-11 om 13:04

    Is het niet luitenant ter zee ipv kapitein te zee? Lijkt mij wel

  3. Jan Beeste zegt: 05-07-11 om 13:56

    Er staat toch een onvolkomenheid in het artikel. Onterecht wordt de minister van oorlog/defensie aangewezen als de “baas over het leger” (waar overigens marine, luchtmacht en marechaussee geen deel van uit maken).
    Zoals elders en in de grondwet gesteld wordt, heeft de regering het oppergezag over de krijgsmacht. Aangezien de koning deel uitmaakt van de regering, is de rol van de koning toch iets groter als hier gesteld, echter binnen de kaders waaraan de koning moet voldoen binnen de regering.
    In Nederland is geen meerderheid om de koning uit de regering te halen dus de koning blijft ook een gezagsverhouding houden met de krijgsmacht, zij het een minimale, echter afhankelijk van de ruimte die de ministers de koning geven.

  4. Jan Beeste zegt: 05-07-11 om 14:15

    PWA droeg inderdaad het uniform van een kapitein-ter-zee. Luitenant-ter-zee is een stelsel van lagere rangen die hij eerder had.

    De aanduiding “reserve” betekent niet dat het een erebaan betreft. Het is een aanduiding dat een actief dienend militair met groot verlof is en is overgegaan naar de reserve. In zijn geval is het echter wel een erebaan, waardoor hij niet in aanmerking zal komen voor uitzending (in tegenstelling tot zijn illustere voorvaderen).

    De Marine is het oudste en historisch meest gevierde onderdeel van de krijgsmacht (in 2013 wordt de 525e verjaardag gevierd). Het is daarom verwachtbaar dat hij voor een belangrijk historisch moment, zoals de inhuldiging, het marine uniform zal dragen. Interessant zal zijn in welke rang; “luitenant-admiraal” als momenteel hoogste marine-rang (4 sterren), of “admiraal” als de historische, maar niet meer bestaande hogere marine-rang (maarschalkstaven). Aangezien de rang “admiraal” geen equivalent kent bij de andere krijgsmachtdelen, vormt dit nog een reden om het marine-uniform te dragen.
    Het toekennen van de rang “admiraal” zou inderdaad een goede zijn, omdat daarmee duidelijk is dat hij geen reguliere militair is. Die rang is immers voor echte militairen niet te bereiken. Dit is een belangrijk politiek signaal.

  5. Royalty-fan zegt: 06-07-11 om 11:52

    Een interessant artikel met minstens zulke interessante reacties!

    Vraag:
    Kan iemand mij iets vertellen over de verhouding tussen koning(in) en krijgsmacht in andere landen. Bij mijn weten is in alle andere monarchieën de koning(in) nog steeds de commander in chief zoals dat zo mooi heet. Maar op het Verenigd Koninkrijk, Spanje en Zweden na heb ik het idee dat het hier vooral om het zgn. symbolische of titulatuure gezag gaat. Kan iemand mij hier wat meer over vertellen?

    Terugkomend op Dhr. Jan Beeste,
    De koningin is het hoofd van de regering (http://www.parlement.com/ en dan koningin). Dus in die zin zou het gezag aangaande de krijgsmacht dubbel te onderbouwen zijn.

    Overigens (al) in de tijd van de stadhouders was het (bijna) niet mogelijk om politiek de meeste macht te hebben en het oppergezag over het leger te hebben. Meestal was de stadhouder opperbevelhebber van het leger en had hij door zijn achtergrond (hij was immers een Oranje) een groot persoonlijk gezag, dit vertaalde zich dan weer naar de landelijke politiek. Zo hadden de stadhouders vaak toch nog een grote politieke vinger in de pap.

    Als laatste wil ik opmerken dat of er nu wel of geen officiële gezagsverhouding is met de krijgsmacht, er altijd sprake zal zijn van een groot persoonlijk gezag. Als is het maar omdat de Prins van Oranje een kleinzoon is van Prins Bernard en hij zich actief bemoeit met de krijgsmacht. (zie hiervoor ook het artikel in de telegraaf van 25 Juni jongstleden)

  6. jan beeste zegt: 07-07-11 om 00:05

    Royalty-fan heeft wel een erg positief beeld van het persoonlijk gezag van de Oranjes. Ik raad hem aan de biografiën van stadhouders Willem II, IV en V en voorts van Koning Willem 1 en 3 eens te lezen, inclusief hoe de toenmalige bewoners van Nederland van hun dachten. Google ook eens naar “eeuwig edict”.
    Zeker bij het maritieme deel van de natie lagen de Oranjes over het algemeen slecht doordat zij ‘s Staats financiën liever gebruikten voor persoonlijke landoorlogjes, dan de vitale belangen van de Republiek (en die lagen op zee) te beschermen.
    Enige nuancering is dus wel op z’n plaats als je door de zorgvuldig in stand gehouden Oranje-mythe heenkijkt.

  7. Maxz zegt: 08-07-11 om 23:59

    Leuk, al die ceremoniële gedoe, parades en de verkleedpartijtjes van de prins. Voor sommige een manier om aan de realiteit te ontsnappen. Deze artikel kan niet verder naast zitten van wat er werkelijk binnen de kazernehekken afspeelt.
    Voor zover ik weet heeft niemand het over de prins op het witte paard die de dag komt redden, nog steeds gaat iedereen in burger tenue naar huis en tradities zijn gewoon dat. Wat deze artikel mist is besef dat de schrijver volledig ingetrapt is in de eeuwenoude propaganda truc.

    Die ceremonie uniformen en parades zijn er om de aandacht van de werkelijke doel en functie van de krijgsmacht af te leiden. Ik lek geen geheimen, want dat zou ik ook doen als ik hier schrijf dat Sinterklaas niet bestaat.

    Nou jongens, ruim nou al je speelgoed op en ga lekker slapen.

  8. maurice zegt: 24-07-11 om 16:27

    Volgens de grondwet ligt het oppergezag van het leger bij de regering.
    De regering is koning + ministers. Daartegen zweren soldaten trouw aan de koningin. De vraag is dan wat er gebeurd wanneer in een oorlogssituatie de ministers tegenover de koning komen te staan in het te voeren militaire beleid. Een theoretische situatie maar niet onmogelijk of ondenkbaar.

  9. Jan Beeste zegt: 29-07-11 om 09:30

    Militairen zweren (of beloven) trouw aan de koning(in) als symbool van de Nederlandse regering (zij is daar immers hoofd van), maar niet aan de persoon van de koning(in). Immers, er wordt geen trouw gezworen aan “Beatrix”. De trouw geldt aan de gehele regering en aan niet aan een specifiek individu. De geschetste situatie vam maurice is ondenkbaar, aangezien de ministers verantwoordelijk zijn voor alles wat het staatshoofd doet en zegt. Daarnaast spreekt de regering met 1 mond, ultimo door de minister-president. Aan de woorden van de koningin mag geen enkele staatsinstelling gevolg geven, zonder instemming van de minister(raad).
    Een relevantere vraag is wat de krijgsmacht doet als regering en parlement verschillen over het militaire beleid. Bijvoorbeeld als ondanks een kamerminderheid de regering toch troepen wil uitzenden.
    Formeel dient de krijgsmacht de regering te volgen (zolang zij zit), maar de Nederlandse krijgsmacht kent het “befehl ist befehl” niet. Zij zal een eigen afweging maken en doen wat in het landsbelang is.

Geef een reactie