De weblogs van de NOS worden niet langer bijgewerkt.

Voor nieuws Over de NOS kunt u terecht op over.nos.nl.
Voor de overige berichtgeving kunt u terecht op NOS.nl.

Kabinetsformatie zonder Koningin

Het formeren van een nieuw kabinet buiten de koningin om. Formeel kan dat al heel lang. Het is de Tweede Kamer tot nu toe echter nooit gelukt om een kabinetsinformateur te kiezen in plaats van de aanwijzing daarvan aan het staatshoofd over te laten.

Als opmaat naar een meer ceremonieel en dus minder politiek getint koningschap heeft D66 nu een initiatiefwetsvoorstel op tafel gelegd dat de Tweede Kamer min of meer dwingt om de koningin bij kabinetsformaties buiten spel te zetten.

Daar leek een ruime meerderheid voor te zijn, maar bij de bespreking van het voorstel onlangs in de Tweede Kamer bleek dat ineens toch een slag anders te liggen.

Tot veler verrassing was het uitgerekend de Socialistische Partij van Emile Roemer die terugtrekkende bewegingen begon te maken. De SP noemde het ‘niet verstandig’  om dwingend vast te leggen dat de Tweede Kamer na verkiezingen binnen acht dagen een informateur moet aanwijzen. Daarmee staat de parlementaire meerderheid om de rol van de koningin bij kabinetsformatie terug te dringen ineens weer op losse schroeven.

Politieke situatie

De koerswending van de SP kan te maken hebben met de onzekere politieke situatie in ons land en met speculaties over een val van het kabinet-Rutte. De SP, die historisch hoog in de peilingen staat en lonkt naar kabinetsdeelname, denkt kennelijk haar ambities beter te kunnen realiseren via een ‘ouderwetse’ kabinetsformatie mét koningin dan via een kabinetsformatie waarbij de Tweede Kamer het voortouw moet nemen.

De kabinetspartijen VVD en CDA  hebben zich samen met gedoogpartner PVV in het Catshuis teruggetrokken voor een ‘kabinetsformatie binnen de kabinetsformatie’. Er zitten miljardenbezuinigingen aan te komen en het kabinet kan zich niet permitteren het begrotingstekort boven de afgesproken EU-norm te laten oplopen nadat het andere EU-landen op dit punt krachtig de maat genomen heeft. De politieke steun voor deze precaire operatie van het minderheidskabinet-Rutte is nogal ongewis, want deels afhankelijk van (partiële) gedoogsteun van zulke onderscheiden partijen als PVV en  SGP . En ,waar het de redding van de Euro betreft, zelfs de PvdA.

Een kabinetscrisis is niet helemaal ondenkbaar. De SP snapt maar al te goed dat ze een grote en moeilijk uit te leggen draai zal moeten maken voor een toekomstige kabinetsdeelname. Geen wonder dan ook  dat SP-kamerlid Ronald van de Raak niet (meer) zit te springen om een kabinetsformatie buiten de koningin om. Volgens hem zou de Kamer zich ermee in ‘een onnodig keurslijf persen’.

Het moeizame proces van partijen die elkaar in recente verkiezingen hebben bestreden en daarna bij elkaar kruipen in een kabinet wordt er immers niet gemakkelijker op als dat zich in de openbaarheid van een parlementsdiscussie volstrekt. Het is niet voor niets dat de Kamer nog nooit gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheid om een informateur aan te wijzen terwijl dat al tientallen jaren kan.

Hirsch Ballin

Tot nu toe is het de rol van de koningin om via een biechtstoelprocedure de verlangens en wensen van alle politieke partijen vertrouwelijk te inventariseren en op basis van zich daarbij aftekenende mogelijkheden een (in)formateur aan te wijzen. De rechtsgeleerde en  vroegere CDA-minister van justitie Ernst Hirsch Ballin toont zich in zijn net verschenen boek ‘De Koning, Continuïteit en perspectief van het Nederlands Koningschap’ geen voorstander van een kabinetsformatie zónder de koningin.

Volgens hem is dat een ‘omkering van de volgorde’.  Hij meent dat in ons politiek systeem,  met een kiesstelsel op basis van evenredige vertegenwoordiging, altijd onderhandelingen tussen meerdere partijen noodzakelijk zijn. Anders komt er geen werkbare meerderheid. Zulke onderhandelingen zijn volgens Hirsch Ballin ‘het werk van de (in)formateur’. Als de Tweede Kamer  meteen na de verkiezingen – en dus los van afgeronde onderhandelingen tussen partijen – een informateur aanwijst, kiest ze daarmee impliciet ook al een kabinetsmeerderheid.

Zoiets is volgens de Tilburgse rechtsgeleerde vragen om problemen. Hij vraagt zich af wat er moet gebeuren als de door de kamer aangewezen (in)formateur  mislukt en ‘er ook geen meerderheid kan worden gevormd voor een andere (in)formateur’. Theoretisch is het volgens Hirsch Ballin overigens wel denkbaar dat de Kamer met het oog op een te vormen kabinet ‘tot enigerlei meerderheidsvorming weet te komen’ en daar de naam van een (in)formateur bijvoegt.  De koningin kan dit besluit dan bekrachtigen.

Echt geloven in die mogelijkheid doet Hirsch Ballin niet. Hij ziet meer in het handhaven van de huidige rol van de koningin als ‘procesbegeleider’ bij kabinetsformaties die hij ‘niet politiek van aard’ noemt.

Koningschap

De opvattingen van Hirsch Ballin over de rol van de koningin bij kabinetsformaties hebben alles te maken met zijn visie op het koningschap in het algemeen. Politieke discussie over het koningschap, zo stelt hij, worden ‘te vaak vertroebeld door misvattingen’.  Volgens hem is dit de kern: “Een niet met politieke macht belast koningschap is van betekenis als tegenwicht tegen splijtende krachten, zoals politieke vijandschappen en het denken in groepstegenstellingen.” 

Dat klinkt nogal idealistisch, want waarom zou het koningschap, zelfs als de koning (m/v) zorgvuldig apolitiek opereert, niet in politieke discussie betrokken mogen worden?  Hirsch Ballin realiseert zich dat ook wel. Maar hij vindt dat ‘de verbindende functies van het koningschap’ door politici gekoesterd dienen te worden, omdat  die hen ‘in staat stellen politiek te zijn zonder de democratie op te offeren aan niet langer overbrugbare tegenstellingen’. 

Het koningschap dus als één van de krachten in onze samenleving ‘om weerstand te bieden aan destructieve vijandschap’. Verder rest hem de hoop dat dit mooie ideaal bestand blijft tegen de harde praktijk van (partij)politiek  én koningschap.

Deel deze pagina

« Terug naar het overzicht


5 reacties op “Kabinetsformatie zonder Koningin”

  1. Ricardo zegt: 15-03-12 om 16:13

    Interessante kanttekeningen van Hirsch-Ballin. Intussen staat het de Tweede kamer al vele decennia vrij om de rol van het staatshoofd bij (in)formaties te beperken. De vorige formatie bewees dat die benadering zelfs zonder overleg of kamermeerderheid ineens een beetje praktijk werd. Ondanks de rol van de informateurs kozen VVD, CDA en PVV immers ineens dwars door alle protocol heen om zelf verder te gaan met de formatiebesprekingen. De manier waarop oogde ook weinig democratisch, rommelig en weinig beleefd. Maar het was toch ook weer een fraai voorbeeld van het doorsnee praktisch politiek gesjoemel met theoretisch grote principes. Op zich dus weinig verontrustend, in dit tamelijk platte land van dominees en koopmannen meer regel als uitzondering. Een vooraf beter afgestemde keuze voor heldere procedures kan wel voorkomen dat (de rol van) het staatshoofd onnodig in verlegenheid gebracht wordt. Wel zo fatsoenlijk als je bedenkt dat de koningin ook hier tamelijk weerloos is en zich ook in dit debat niet mag mengen.

  2. Alois zegt: 16-03-12 om 16:23

    Wat voor bizarre “gedoog-constructies” staan ons straks te wachten als de Koning (m/v) uit de kabinetsformatie gehaald wordt?
    De Regenten zullen dan in nog vreemdere capriolen over het haagsche pluche rollen. En me dunkt dat de kabinetsformatie dan helemaal een eindeloos gezever zal worden om alle partijtjes hun puntjes binnen te laten halen!!

    want het was toch zo dat bij de laatste formatie Hm min of meer gepasseerd is? We hebben nu dan ook geen echte volwaardige Regering, maar een zakenkabinet die als managers naar cijfers kijken en niet naar de mensen.

  3. Sam Koeman zegt: 17-03-12 om 22:01

    Wanneer de koningin zich mengt in de kabinetsformatie is zij onderdeel van de politiek, want de kabinetsformatie ís politiek. De koningin kan niet boven datgene staan waar ze onderdeel van is. Ik vind het vreemd dat Hirsch Ballin de tegenstrijdigheden in zijn boek niet begrijpt, want dom is hij zeker niet.

    Dat de Tweede Kamer steeds weer teruggaat naar de koningin – ondanks het feit dat het niet hoeft – is vanwege knikkende knieën en onverschilligheid. In de eerste plaats worden fractiediscipline, trouw, loyaliteit en gehoorzaamd aan de partijleider veel meer gewaardeerd dan zelfstandig nadenken en eigen keuzes maken. Dat is logisch, want de meeste kamerleden danken hun zetel aan de partijleider. Tegelijk heeft het kabinet – de uitvoerende macht, waar de partijleiders zitten – de Tweede Kamer – de wetgevende macht – in haar broekzak. In de tweede plaats draaien de politici mee in een politiek systeem. Door de manier waarop het systeem werkt zijn Rutte en zijn kabinet aan de macht gekomen. Zij zullen dus weinig zin hebben om veranderingen aan te brengen aan dat systeem. En hier komt mijn eerste punt weer om de hoek kijken: De slaafse fractieleden zullen loyaal volgen om een plekje op de lijst zeker te stellen. Veranderingen in het systeem zullen niet van binnenuit komen. Ik denk daarom dat als Nederland een republiek was, de meeste politici geen monarchie zouden willen. Niet vanwege idealisme, maar vanwege de afhankelijkheid van de manier waarop het politieke bestel werkt.

  4. Hennie zegt: 18-03-12 om 14:19

    ‘Het formeren van een nieuw kabinet buiten de koningin om. Formeel kan dat al heel lang. Het is de Tweede Kamer tot nu toe echter nooit gelukt om een kabinetsinformateur te kiezen in plaats van de aanwijzing daarvan aan het staatshoofd over te laten.’

    De regels zijn er dus allang. Blijkbaar lukt het de Tweede Kamer niet om een kabinetsinformateur aan te wijzen en lukt het de Koningin wel.
    Veranderingen zijn alleen zinvol als dingen niet goed werken. Maar dit werkt dus blijkbaar wel. Waarom zou je moeilijk doen? Waarom zou je veranderen wat wel goed werkt?

  5. G.B. zegt: 21-03-12 om 14:50

    @ Blijkbaar lukt het de Tweede Kamer niet om een kabinetsinformateur aan te wijzen en lukt het de Koningin wel.@

    Misschien heb ik iets gemist, maar… wanneer heeft de kamer het geprobeerd en is het niet gelukt?

    Het was toch altijd zo dat Hare Majesteit zich liet adviseren en dan iemand met een CDA-achtergrond aanstelde als informateur, waarna ze pas later een formateur aanstelde?

    De kamer is hier nog nooit bij betrokken geweest… volgens mij…

Geef een reactie