Formeren zonder koningin nog niet zo simpel

Langzaam maar zeker realiseren Haagse politici zich dat ze het in de naderende kabinetsformatie voor het eerst zonder de koningin moeten stellen. Sommigen van hen slaat de schrik om het hart. ‘Vrees voor chaos kabinetsformatie’, kopte de Volkskrant afgelopen zaterdag en maandag liet demissionair premier Rutte in het AD weten dat een kabinetsformatie zonder koningin minimaal ‘vertraging zal oplopen’.

Rutte wil de ‘gang langs de koningin in ere herstellen’, ook al zal dit ‘hangende-pootjes-scenario’ een deuk slaan in de geloofwaardigheid van de Tweede Kamer. Die besliste immers nog geen half jaar geleden in grote meerderheid  – de VVD en de christelijke partijen stemden tegen – dat de koningin voortaan geen rol meer zou mogen spelen bij een kabinetsformatie. Niemand realiseerde zich, toen dit besluit eind maart viel, dat het kabinet-Rutte een maand later de geest zou geven en het al zo snel in praktijk gebracht zou moeten worden.

Nu dat wél het geval is, lijken sommige politici door angst en onzekerheid bevangen te worden. Vooral natuurlijk de tegenstanders van een kabinetsformatie zonder koningin. Maar toch: op de officiële website van de Tweede Kamer staat niet voor niets deze omineuze zinsnede: “Het moet nog blijken hoe dit proces in de praktijk precies uitpakt.” We gaan het over een paar weken al meemaken.

Artikel 139a

Toen vorig jaar de discussies over een modernisering van de monarchie in de richting van een ceremonieel koningschap (koningin uit de regering en niet langer voorzitter van de Raad van State etc.) verzandden, bleek er als een soort doekje voor het bloeden plotsklaps toch een meerderheid voor het uitschakelen van het staatshoofd bij kabinetsformaties te zijn.

Om dat vast te leggen – grondwet noch wetten zeggen iets over de kabinetsformatie – werd artikel 139a van het reglement van orde van de Tweede Kamer gewijzigd. Daarin staat nu: “Onverwijld na de installatie van een nieuw verkozen Tweede Kamer, maar uiterlijk een week na de installatie , beraadslaagt de Kamer in plenaire zitting over de verkiezingsuitslag. Het doel van de beraadslaging is een of meer informateurs onderscheidenlijk formateurs te benoemen en de door hen uit te voeren opdracht vast te stellen.”

Daar is geen woord Latijn bij. De traditie dat de koningin meteen na de verkiezingen haar belangrijkste adviseurs en alle fractievoorzitters ontvangt en hun (openbare) adviezen inzamelt over de breedst gedragen aanpak van de kabinetsformatie, verdween daarmee in de prullenmand. Argument: een formatie zonder koningin is democratischer, want onderstreept de beslissende macht van de gekozen volksvertegenwoordiging. En het is ook beter voor de monarchie, want het onafhankelijke staatshoofd blijft zo verre van het partijpolitieke gekonkel waarmee de formatie van een kabinet nogal eens gepaard gaat.  Er leek geen vuiltje aan de lucht.

Kroonjuweeltje

Het uitschakelen van de koningin bij de kabinetsformatie kwam afgelopen maart ook niet uit de lucht vallen, maar kent een lange voorgeschiedenis. Vooral D66, voor wie de verandering als een heus ‘kroonjuweeltje’ geldt, speelde daarbij een hoofdrol.

Na een mislukte poging van onder andere PvdA en D66 om de Tweede Kamer de kabinetsformateur te laten aanwijzen werd in 1971 een motie van de christen-democraat Kolfschoten aangenomen. Die maakte een formatiedebat na de verkiezingen mogelijk én het voordragen aan de koningin – niet het aanwijzen dus! – van een kabinetsformateur. Tot zo’n voordracht is het nooit gekomen.

In 2011 zagen de D66-ers Gerard Schouw en Boris van der Ham echter hun kans schoon en op hun initiatief werd begin dit jaar het reglement van orde van de Tweede Kamer veranderd, waardoor de koningin bij formaties buiten spel kwam te staan. Niet langer mág de Kamer meteen na de verkiezingen debatteren over de komende formatie en een voordracht doen voor een kabinetsformateur, voortaan móét zij debatteren. Niet langer is er sprake van een eventuele voordracht door de Kamer van een kabinets (in)formateur.

Vanaf nu hebben de pas gekozen parlementariërs de dure plicht een (in)formateur aan te wijzen en bij diens falen dat opnieuw te doen. Grote vraag is wat er moet gebeuren als de Tweede Kamer er keer op keer niet uitkomt. Kan ze dan opnieuw – al dan niet na wijziging van haar reglement van orde – de koningin een rol in de formatie geven? Niemand die het – afgezien van het parlementaire gezichtsverlies – lijkt te overzien.

Praktische bezwaren

In het zicht van de eerste kabinetsformatie zonder koningin stapelen praktische problemen zich op. Beginschroom? Of is er meer aan de hand? Hoe dan ook gaat er na de stembusgang een ruime week voorbij voordat de nieuwe Kamer aantreedt en het formatiedebat gehouden kan worden. Dat is tijdverlies, maar och. Bij het organiseren van zo’n debat en het voorstellen aan de Kamer van een (in)formateur heeft de Kamervoorzitter een belangrijke rol. De keuze daarvan is voortaan dus nog politiek gevoeliger.

Voor de hand liggend is dat de winnaar van de verkiezingen – de leider van de grootste partij  – meteen na de verkiezingen (buiten de koningin om) aan de slag gaat met de formatie van een kabinet en wel via vertrouwelijk politiek (voor)overleg in ‘Haagse achterkamertjes’. Dat is niet transparant en dus niet democratisch, roepen de tegenstanders van de nieuwe formatieprocedure in koor. Maar de voorstanders brengen daar tegenin, dat dit achterkamertjesoverleg er ook al was – soms zelfs al vóór de verkiezingen – in de oude situatie.

De eerste kabinetsformatie zonder koningin in ons land wordt een interessant politiek en staatsrechtelijk experiment. Overigens is er voor Beatrix nog altijd een rol, want artikel 42 van de grondwet bepaalt dat de minister-president en de overige ministers bij koninklijk besluit worden benoemd. En zo’n besluit dient te worden ondertekend door de koningin en door de (nieuwe) minister-president.

Het staatshoofd zal dus, al is het maar uit hoffelijkheid, wel op de hoogte gehouden moeten worden van het formatieproces. Hoe en door wie? Niemand die het weet. Maar dat hoort bij experimenten. Die zijn nooit simpel.

Deel deze pagina

« Terug naar het overzicht


Geef een reactie