De weblogs van de NOS worden niet langer bijgewerkt.

Voor nieuws Over de NOS kunt u terecht op over.nos.nl.
Voor de overige berichtgeving kunt u terecht op NOS.nl.

Monarchie en crisis

In tijden van oorlog en crisis gedijt de monarchie als symbool en instrument van nationale eenheid. Dat is een wetmatigheid die de gezamenlijke geschiedenis van Nederland en de Oranjedynastie ons geleerd heeft. Publicaties rond het thema ‘Vorst en Volk’ in deze aan de monarchie gewijde maand van de geschiedenis roepen dat nog eens in herinnering. Daarom valt het op dat de koning in de hardnekkige financieel-economische crisis van het moment vrijwel afwezig is.

Dat kan je zien als de definitieve volwassenheid van onze constitutionele monarchie waarin de vorst geen rol van politieke betekenis vervult; hooguit kan hij in politieke gevoelige zaken – en dat zijn er steeds meer -  nog via louter symbolische gebaren solidariteit en mededogen met ‘zijn’ volk tonen. Weliswaar kondigde Willem-Alexander in de Troonrede namens de regering het aantreden van de participatiesamenleving en daarmee het einde van de verzorgingsstaat aan, maar daar is het tot nu toe bij gebleven.

Op de kosten van de monarchie is, zoals elders wél gebeurt, niet bezuinigd. De koning en de koningin bezoeken niet vaker of nadrukkelijker dan eerder door de crisis getroffen mensen of instellingen. Kampen wij niet echt met een ernstige crisis? Of is de rol van ons vorstelijk staatshoofd inderdaad zover gemarginaliseerd dat wij van hem niet eens meer ‘een gebaar’ op dit punt verwachten, omdat we de letterlijke machteloosheid daarvan doorzien?

Vroeger dagen

In vroeger dagen – en we hebben het dan niet eens over de tijden dat de Oranjes als stadhouder of koning nog volop politieke macht uitoefenden -  was dit in elk geval anders. Na het grondwettelijk inperken van de macht van de koning hebben de Oranjes als symbool van nationale eenheid en verzoening in benarde tijden meermalen de rol van nationale crisisbezweerder op zich genomen. Of ze kregen die door politici opgedrongen. Met wisselend en beperkt succes overigens.

Een enkel voorbeeld. Na de eerste wereldoorlog waarde in Europa het spook van de revolutie rond. Het leek ook Nederland, waar socialisten op verandering uit waren, aan te doen. Daarop organiseerden bange politici in 1918 betogingen van aanhankelijkheid aan koningin (Wilhelmina) en vaderland. Bas Kromhout daarover in het Historisch Nieuwsblad van deze maand: “Toen de socialistische voorman Troelstra zinspeelde op een revolutie, namen de Nederlanders de wapens op om koningin en regering te verdedigen. Het leek alsof ze spontaan in actie kwamen, maar in werkelijkheid werden ze van bovenaf geregisseerd.”

Tijdens de economische crisis van de dertiger jaren werd de 22-jarige prinses Juliana ingezet. Zij werd in 1931 erevoorzitster van het Nationaal Crisiscomité en deed via een speciaal vervaardigde ‘geluidsfilm’ een oproep om geld te geven voor armen en werkelozen: “Hoe meer ge ons geeft, hoe meer kunnen wij doen.”

De belangrijke rol van koningin Wilhelmina en prins Bernhard als symbolen van nationaal verzet tegen de Duitse bezetting van ons land tussen 1940 en 1945 is genoegzaam bekend, al wordt over de precieze aard en omvang daarvan door historici verschillend geoordeeld.

Voedselbank

Tegen deze historische achtergrond zou de vraag of de nieuwe koning zich in deze crisisdagen meer zou moeten manifesteren als nationale trooster en bemoediger zo raar nog niet zijn. Een extra bezoek aan een voedselbank, een failliet bedrijf of aan een sollicitatiecursus voor jongeren is snel geregeld. Het zal de net aangestelde koninklijke speechschrijver ook niet moeilijk vallen voor de koning en de koningin een paar empathische toespraken over de crisis en de gevolgen daarvan te componeren.

De vraag is echter of zulke gebaren wel geloofwaardig overkomen en hoe ze in onze op dit moment sterk gepolariseerde en verdeelde samenleving uitpakken. Het is aan het kabinet dat af te wegen en daarover te beslissen. Het gevaar loert dat het onafhankelijke en onpartijdige staatshoofd op deze manier bij politieke twisten betrokken raakt.

Sterk tegen het crisisbeleid van de regering gekante partijen zoals PVV en SP zouden er een aanleiding in kunnen zien om de koning op de korrel te nemen; met alle averechtse gevolgen van dien.

De paradox dringt zich op dat hij het nooit goed kan doen. Zwijgt de koning over de crisis, dan kan hem het verwijt van plichtsverzuim en harteloosheid treffen. Spreekt hij zich er – desnoods  in algemene termen – over uit, dan zal hem al snel worden nagedragen dat hij zijn onpartijdigheid te grabbel gooit en zich tot instrument laat maken van de zittende machtshebbers en hun politiek.

Jan Klaasen en Katrijn

Het toont andermaal aan hoe beperkt de speelruimte van een constitutioneel vorst gaandeweg geworden is. Zelfs als het om ‘gebaren’ gaat. In het bij gelegenheid van de maand van de geschiedenis verschenen interviewboekje ‘De ziel van Oranje’ betoogt de vroegere directeur van het Sociaal Cultureel Planbureau Paul Schnabel, dat de monarchie ‘een symbool is dat alleen maar werkt als mensen het als een symbool willen erkennen’ en dat het anders een ‘loos gebaar  geworden is’.

De zich graag en met verve als nationale hofnar (hofnarren vertellen vaak navrante waarheden) profilerende historicus Maarten van Rossem heeft de conclusie uit de hypothese van Schnabel al getrokken:  “Echt, het is een poppenkast. Meer niet. Het is Jan Klaasen en Katrijn, maar dan zonder deegrol. Al acht ik die Máxima tot alles in staat…”

Deel deze pagina

« Terug naar het overzicht


6 reacties op “Monarchie en crisis”

  1. Ik vind het eigenlijk meer een soap.

  2. ben risus zegt: 08-10-13 om 10:49

    Het is ontegenzeggelijk waar dat de waarde van de monarchie vooral ligt in de symbolische. De macht van de koning is beperkt en wordt steeds meer gemarginaliseerd. De folklore blijft over en die kan meer betekenis voor mensen hebben dan Maarten van Rossem beweert. Juist in een steeds meer rationele wereld waarin gevoelens worden onderdrukt kan de esthetiek en allure van een koningshuis rekenen op een breed gedragen sympathie.

  3. Freek zegt: 08-10-13 om 12:16

    Er wordt heel veel gepiept over de crisis, maar voor de meeste Nederlanders betekent deze niet meer dan een paar procent koopkrachtverlies. Ja, de werkloosheid loopt op, en daar gaan best de nodige persoonlijke drama’s achter schuil, maar je kunt ook weer niet zeggen dat grote groepen Nederlanders in armoede en honger moeten leven, zoals dat in de jaren dertig wel het geval was.

    Er is geen oorlog of bezetting gaande, er zijn geen massale volksopstanden, en de kans op een revolutie of staatsgreep is miniem. Geert Wilders slaat wel eens wat ferme taal uit, maar als het puntje bij het paaltje komt is ook hij een tamelijk gezagsgetrouw schaap in wolfskleren. Ik heb hem nog geen oproepen tot gewapend verzet horen doen.

    Misschien gaat het eigenlijk helemaal niet zo slecht met Nederland en is er helemaal geen sprake van een echte crisis van het formaat waarbij slechts de koning tussen ons en de chaos staat.

  4. bas zegt: 08-10-13 om 15:42

    We zijn, Freek, nog steeds een vande rijkste landen van de wereld. Het BMP gedeeld door het aantal inwoners van NL is hoger dan dat van Duitsland, en ook het verschil tussen de hoge en lage inkomens is kleiner.

    Dus onze minst verdienenden hebben het echt beter dan in Duitsland. Hier klagen ze en daar zijn ze tevreden.

    Vreemd? Yep, inderdaad. Maar met partijen die al decennialang zeuren over armoede in NL – dan krijg je dat. Dan gaan de minder verdienenden zich vanzelf arm vinden

  5. jan willem roderick zegt: 10-10-13 om 15:03

    Op het moment dat ik reclames op televisie voorbij zie komen van een meisje dat op de fiets naar school moet, maar geen fiets heeft en als meer bedeelde mensen aub een storting willen doen, zodat dat meisje met de fiets naar school kan.

    Zijn we die kleine procenten koopkracht verlies allang voorbij.

  6. Prat zegt: 18-10-13 om 10:56

    Crisisartikels
    Als er eens helemaal geen tijd verloren ging bij de nos en in het land aan geleuter over het koningshuis en voetbal zou er geen crisis zijn.
    In tegenstelling tot de directeur van de nos ben ik van mening dat de nos welzeker staakt.
    In de vorm van geen belangrijk nieuws te geven.
    halve journaals voetbal en de andere helft over
    het koningshuis…… bah
    Het echte nieuws is op het internet en de alternatieve media

Geef een reactie