De meneer links heet John Sawers. Onder vrienden en collega’s beter bekend als ‘C’. En jawel, James Bond-fans weten dan dat het gaat om de baas van de Britse geheime dienst MI6.

‘C’ is doorgaans niet zo’n prater. Sterker nog, we hebben nog nooit eerder een Britse spy master gehoord die in het openbaar een toespraak hield. Aan alle geheimzinnigheid kwam vandaag een einde toen ‘C’ a.k.a Sir John a.k.a John Sawers vandaag het Britse Genootschap van Hoofdredacteuren toesprak.

.

Dit was wat hij te zeggen had over de hedendaagse dreigingen voor het Verenigd Koninkrijk. Zet Javascript en Flash aan om deze Flash video te zien.

Cyberterrorisme is dus het nieuwe modewoord in de wereld van de inlichtingendiensten. Maar natuurlijk had Sir John het ook over ‘echte’ terroristen die dingen opblazen. Het bestrijden van dit soort terrorisme roept voortdurend dilemma’s op, constateert de MI6-baas. Zeker als je moet samenwerken met bevriende geheime diensten in het Midden-Oosten die er -laten we het zo maar noemen- discutabele ondervragingstechnieken op nahouden. Zet Javascript en Flash aan om deze Flash video te zien.

Hoewel het bijzonder is deze man voor het eerst te horen, was het al met al geen wereldschokkende verklaring wat betreft de inhoud. De dreiging van cyberterreur is bekend en we weten ook wel dat het soms spitsroeden lopen is voor geheime diensten. Waarom komt ‘C’ dan toch met deze verklaring?

Op de eerste plaats past de toespraak in een ontwikkeling binnen de Britse spionnenwereld waarin de geheime diensten langzaam uit hun schulp kruipen. De Britse regering heeft het bestaan van M16 en haar zusterorganisatie MI5 tot 1994 altijd ontkend, ook al werd de geheime dienst meer dan 100 jaar geleden opgericht. Maar sinds het einde van de Koude Oorlog is de cultuur bij de inlichtingendiensten veranderd.

Zo is niet langer een geheim wie ‘C’ was. We weten al sinds enkele jaren wie de bazen van de inlichtingendiensten zijn. (En we weten tegenwoordig ook wat voor kleur zwembroek ze dragen. Maar ik geloof niet dat deze onthulling paste in de nieuwe openheid toen vakantiefoto’s van Sir John op een Facebook-pagina van zijn vrouw verschenen. De foto’s werden ook al snel verwijderd, maar gelukkig heb ik ze voor u bewaard – zie rechts.)

In het verleden rekruteerde de inlichtingendiensten hun potentiële spionnen in het geheim op de Britse topuniversiteiten. Intelligente studenten kregen dan de beroemde “tik op de schouder” van een medewerker van de geheime dienst. Maar tegenwoordig plaatst MI6, die officieel de Secret Intelligence Service of SIS heet, vacatures gewoon op het internet. Onlangs opende M16 delen van haar geheime archieven voor historici.

Toch zijn er grenzen aan die openheid. Een inlichtingendienst moet vooral in het geheim kunnen werken, stelt Sir John. “Geheimzinnigheid is geen vies woord. Geheimzinnigheid is niet bedoeld om bepaalde zaken in de doofpot te stoppen. Geheimzinnigheid is een cruciaal middel om Groot-Brittannië veilig te houden.”

Voor ‘C’ is er ook een actuele reden om naar buiten te treden. Zijn dienst is ervan beschuldigd betrokken te zijn bij martelpraktijken. Zo is een voormalige terreurverdachte die jarenlang vastzat in het Amerikaanse strafkamp Guantanamo Bay, een civiele procedure begonnen tegen de Britse regering. De verdachte zou met medeweten van MI6 gemarteld zijn door bevriende geheime diensten in Pakistan en Marokko.

Sir John is helder. “Martelen is illegaal en verschrikkelijk en daar hebben we absoluut niets mee te maken. Als wij denken dat een actie van ons tot marteling kan leiden, dan zijn wij wettelijk verplicht zulke acties te vermijden. Zelfs als daardoor een bepaalde terreurdaad kan doorgaan.”

Maar het is niet altijd zo straightforward, erkent Sir John. Wat als M16 belangrijke informatie krijgt van een bevriende geheime dienst die een slechte reputatie heeft op het gebied van mensenrechten. “Stel dat het geloofwaardige inlichtingen zijn die mensenlevens kunnen redden. We hebben een morele en professionele plicht om iets met die informatie te doen. Maar als we niets met die inlichtingen doen uit vrees dat een terreurverdachte slecht behandeld zal worden, dan kan dat weer levens kosten. Dit zijn geen abstracte vragen, maar dilemma’s waarmee we voortdurend te maken hebben.”

Dilemma’s die soms dus leiden tot acties van MI6 die niet elke burger als “moreel acceptabel” vindt. Wat dat betreft zal de controverse rond organisaties als MI6 nooit verdwijnen.