Het maken van een journalistiek verhaal is een voortdurende worsteling. Je probeert een leesbare, luisterbare of kijkbare reportage te leveren. Mooi opgeschreven of ingesproken zonder de lezer/kijker/luisteraar al te veel zijpaden in te sturen. Maar dat komt wel met dilemma’s. Je wil ook een verhaal maken dat waarheidsgetrouw is.

Schrijven is schrappen is een van de bekendste clichés die je tijdens journalistieke opleiding leert. Maar schrappen betekent wel dat je meteen het beeld verandert. Neem de quotes die we in Journaal-reportages gebruiken. Een quote is vaak niet langer dan vijftien seconden, terwijl je vaak de persoon in kwestie twintig minuten geïnterviewd hebt. Die vijftien seconden missen dus de hele context van de volle twintig minuten. Je probeert natuurlijk zorgvuldig te zijn met het uitkiezen van je quotes, maar de nuance gaat vaak verloren. In het ergste geval doe je de waarheid geweld aan.

En hoe betrouwbaar zijn mijn eigen waarnemingen? In hoeverre kunnen je eigen hersenen je soms voor de gek houden? Ik moest aan al deze dilemma’s denken toen ik ik de afgelopen weken drie prachtige stukken las; de roman van Julian Barnes en essays van George Orwell en de recent overleden Václav Havel. Alle drie raken ze min of meer aan hetzelfde thema: hoe onthul/verhul je de waarheid?

Het boek Sense of an Ending van Brooker Prize-winnaar Barnes is een juweeltje van een roman. Na de eerste pagina’s las dacht ik weer dat zo’n typische stiff-upperlip Britse roman zou zijn over kostschooljongens waar er wel veel over neuken wordt gesproken, maar waar de seks altijd ongeil is. Het type verhaal waarover vele saaie boeken in dit land geschreven zijn. Maar Sense of an Ending is een uitzondering en zette me voortdurend aan het denken.

Het boek gaat over een man die herinneringen aan zijn schooltijd ophaalt en tegelijkertijd twijfelt of die herinneringen wel echt zijn. Hij vraagt zich ook voortdurend af of hij wel een vol leven heeft geleefd. Het bekruipt hem dat hij een leven leidt zoals hij dat wordt geacht wordt te leven, niet het leven dat hij wil leven.

What do I know of life, I who have lived so carefully? Who had neither won or lost, but just let life happen to him? Who had the usual ambitions and settled all too quickly for them not being realised? Who avoided being hurt and called it capacity for survival? Who paid bills, stayed on good terms with everyone as far as possible, for whom ecstasy and despair soon became just words once read in novels? One whose self-rebukes never really inflicted pain?

Wat me ook aan het denken zette, waren de bespiegelingen over de kracht, of liever gezegd de illusie van het menselijk geheugen. Waarheid bestaat niet, zo is de teneur van het boek, omdat onze hersenen ons voortdurend voor de gek houden.

History is that certainty produced at the point where the imperfections of the memory meet the inadequacies of documentation.

En is geschiedschrijving altijd niet een poging de waarheid te buigen? Kun je de schuld geven aan de Serviër die de Oostenrijk-Hongaarse kroonprins doodschoot, voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog?

Isn’t the whole business of ascribing responsibility a kind of cop-out? We want to blame an individual so that everyone else is exculpated. Or we blame a historical process as a way of exonerating individuals. Or it’s all an anarchic chaos, with the same consequence. It seems to me that there is – was- a chain of individual responsibilities, all of which are necessary, but not so long a chain that everybody can simply blame everyone else. But of course, my desire to ascribe responsibility might be more a reflection of my own cast of mind than a fair analysis of what happened. That’s one of the central problems of history, isn’t it, sir? The question of subjective versus objective interpretation, the fact that we need to know the history of the historian in order to understand the version that is being put in front of us.

George Orwell en Václav Havel schrijven het tegenovergestelde. In hun ogen bestaat de waarheid, het is alleen de taal die haar verhult. Orwell zet dat uiteen in zijn beroemde essay Politics and the English Language¸die bijna zeventig jaar na dato nog niet aan kracht en actualiteit heeft ingeboet. Het blijft de beste schrijfwijzer voor ons journo’s. Orwell argumenteert dat vaag en verhullend taalgebruik de geest corrumpeert.

In our age there is no such thing as ‘keeping out of politics’. All issues are political issues, and politics itself is a mass of lies, evasions, folly, hatred, and schizophrenia. When the general atmosphere is bad, language must suffer. I should expect to find — this is a guess which I have not sufficient knowledge to verify — that the German, Russian and Italian languages have all deteriorated in the last ten or fifteen years, as a result of dictatorship. [...] But if thought corrupts language, language can also corrupt thought. A bad usage can spread by tradition and imitation even among people who should and do know better.

Volgens Orwell is dit proces omkeerbaar. Schrijf helder en beeldend en je gaat meteen scherper denken en je krijgt een betere maatschappij. Lees dit essay in combinatie met het prachtige stuk van Havel, The Power of the Powerless, die het ook over de verhullende (en onthullende) kracht van taal heeft. Havel vraagt zich in 1978 af waarom zijn plaatselijke groenteman een communistische poster in zijn winkel ophangt, met daarop de tekst “Arbeiders van de wereld, verenigt U!”.

Why does he do it? What is he trying to communicate to the world? Is he genuinely enthusiastic about the idea of unity among the workers of the world? Is his enthusiasm so great that he feels an irrepressible impulse to acquaint the public with his ideals? Has he really given more than a moment’s thought to how such a unification might occur and what it would mean? I think it can safely be assumed that the overwhelming majority of shopkeepers never think about the slogans they put in their windows, nor do they use them to express their real opinions. That poster was delivered to our greengrocer from the enterprise headquarters along with the onions and carrots. He put them all into the window simply because it has been done that way for years, because everyone does it, and because that is the way it has to be. If he were to refuse, there could be trouble. He could be reproached for not having the proper decoration in his window; someone might even accuse him of disloyalty. He does it because these things must be done if one is to get along in life. It is one of the thousands of details that guarantee him a relatively tranquil life “in harmony with society,” as they say.

Hier komende de twee thema’s van Julian Barnes’ roman mooi bij elkaar. De groenteman die misschien niet echt gelooft in de tekst op de poster, maar hem toch ophangt, omdat hij voor de veilige route kiest. Hij hoeft niet na te denken, het is lekker makkelijk, je kiest de weg van de minste weerstand. Verzet heeft immers geen zin, want het wordt genadeloos neergeslagen door de communistische heersers. Je trekt je veilig terug in de cocon van je privéleven. Iedereen gedraagt zich toch zo? Je komt geen wanhoop tegen in je leven, maar ook geen extase. In de woorden van Barnes is de groenteman iemand “who paid bills, stayed on good terms with everyone as far as possible, for whom ecstasy and despair soon became just words once read in novels”. Eigenlijk is de waarheid te pijnlijk voor de groenteman volgens Havel.

If the greengrocer had been instructed to display the slogan “I am afraid and therefore unquestioningly obedient;’ he would not be nearly as indifferent to its semantics, even though the statement would reflect the truth. The greengrocer would be embarrassed and ashamed to put such an unequivocal statement of his own degradation in the shop window, and quite naturally so, for he is a human being and thus has a sense of his own dignity. To overcome this complication, his expression of loyalty must take the form of a sign which, at least on its textual surface, indicates a level of disinterested conviction. It must allow the greengrocer to say, “What’s wrong with the workers of the world uniting?” Thus the sign helps the greengrocer to conceal from himself the low foundations of his obedience, at the same time concealing the low foundations of power.  

Een dapper man is dus iemand die de waarheid spreekt, stelt Havel.

Let us now imagine that one day something in our greengrocer snaps and he stops putting up the slogans merely to ingratiate himself. He stops voting in elections he knows are a farce. He begins to say what he really thinks at political meetings. And he even finds the strength in himself to express solidarity with those whom his conscience commands him to support. In this revolt the greengrocer steps out of living within the lie. He rejects the ritual and breaks the rules of the game. He discovers once more his suppressed identity and dignity. He gives his freedom a concrete significance. His revolt is an attempt to live within the truth…

Daarvoor betaalt de groenteman natuurlijk wel een prijs.

He will be relieved of his post as manager of the shop and transferred to the warehouse. His pay will be reduced. His hopes for a holiday in Bulgaria will evaporate. His children’s access to higher education will be threatened. His superiors will harass him and his fellow workers will wonder about him. Most of those who apply these sanctions, however, will not do so from any authentic inner conviction but simply under pressure from conditions, the same conditions that once pressured the greengrocer to display the official slogans. They will persecute the greengrocer either because it is expected of them, or to demonstrate their loyalty, or simply as part of the general panorama, to which belongs an awareness that this is how situations of this sort are dealt with, that this, in fact, is how things are always done, particularly if one is not to become suspect oneself. The executors, therefore, behave essentially like everyone else, to a greater or lesser degree: as components of the post-totalitarian system, as agents of its automatism, as petty instruments of the social auto-totality.

Havels conclusie:

Thus the power structure, through the agency of those who carry out the sanctions, those anonymous components of the system, will spew the greengrocer from its mouth….The greengrocer has not committed a simple, individual offence, isolated in its own uniqueness, but something incomparably more serious. By breaking the rules of the game, he has disrupted the game as such. He has exposed it as a mere game. He has shattered the world of appearances, the fundamental pillar of the system. He has upset the power structure by tearing apart what holds it together. He has demonstrated that living a lie is living a lie. He has broken through the exalted facade of the system and exposed the real, base foundations of power. He has said that the emperor is naked. And because the emperor is in fact naked, something extremely dangerous has happened: by his action, the greengrocer has addressed the world. He has enabled everyone to peer behind the curtain. He has shown everyone that it is possible to live within the truth. Living within the lie can constitute the system only if it is universal. The principle must embrace and permeate everything. There are no terms whatsoever on which it can co-exist with living within the truth, and therefore everyone who steps out of line denies it in principle and threatens it in its entirety…

Prachtig toch? Ik vond het erg inspirerend om allemaal te lezen. Het is een belangrijke les. Laat twijfel altijd een belangrijke drijfveer zijn in ons journalistieke werk om zo scherp mogelijk te blijven. Twijfel aan alles wat je voor je ziet. Twijfel aan de boodschap en verborgen agenda’s van machthebbers. Twijfel aan taal. Twijfel zelfs aan je eigen herinneringen.

Maar laten we ook niet te serieus zijn. Havel: “Anyone who takes himself too seriously always runs the risk of looking ridiculous; anyone who can consistently laugh at himself does not.”