Een meeslepend einde was de ETA niet gegund. Uitgerekend op de dag dat media wereldwijd berichtten over de dood van Khadafi doekte de terreurgroep zichzelf op. Natuurlijk. Het heengaan van de ETA haalde het nieuws. Maar het werd weggedrukt door het dramatischer einde van de Libische leider.

Toch was het niet niets. De drie gemaskerde figuren zaten vermoedelijk voor de allerlaatste keer achter hun tafeltje met de Baskische vlaggen links en rechts. Het geluid was wat beroerder dan de vorige keer. Maar de boodschap (die ze een uur eerder onder embargo naar BBC stuurden) was overduidelijk. De wapens zullen zwijgen, en de ETA hoopt op een dialoog met de Spaanse en Franse regering.

Die dialoog zal er nooit komen. Net zo min als een soort van vergiffenis vragen aan de nabestaanden van de 829 doden die in 43 jaar onafhankelijkheidsstrijd vielen.

Vraag is nu wat er met die drie ETA strijders achter het tafeltje gaat gebeuren. Ze zijn de allerlaatste vertegenwoordigers van een stam die al lang met uitroeiing wordt bedreigd. 703 wapenbroeders slijten hun dagen in Spaanse en Franse gevangenissen. Wie nog vrij rondloopt heeft strak gecoördineerde politiediensten op zijn heupen.

De bewegingsruimte is voor het paar dozijn vrijheidsstrijders wel erg klein geworden.

Toch is succesvolle politievervolging niet de verklaring waarom de wapens zwijgen. De reden is simpelweg het wegvallen van het idee dat je met geweld iets bereikt. Radicale jongeren in Baskenland geloven daar niet in en ook de veroordeelde strijders zien het nut niet meer. Daardoor smolt de bodem onder de hardliners razend snel weg.

Wat hielp was de theatrale vredesconferentie die maandag werd gehouden. Kofi Annan en Gerry Adams kwamen ervoor naar San Sebastián. Ze kwamen met een statige verklaring over het eind van de gewapende strijd en lieten het podium leeg achter. Daar konden een paar dagen later de drie maskers hun eindspeech te houden.

Het was mooi geweest als ze zo voor de camera hun maskers hadden afgedaan. Maar zover ging de stunt nu ook weer niet.

De vraag die het zinloze geweld overblijft is hoe het nu verder moet met het prachtige Baskenland. Nieuwe generaties activisten zijn er opgestaan, die via de politiek hun hogere doel van onafhankelijkheid proberen te bereiken. Dat gaat met redelijk succes. Hun beweging kreeg bij de laatste raadsverkiezingen een kwart van de stemmen.

De foto bovenin dit blog maakte ik een eeuwigheid geleden op Puerta del Sol in Madrid. In die zomer van 1997 schoot de ETA het raadslid Miguel Angel Blanco na een krankzinnig ultimatum dood. Massale protesten volgden. Zonder iemand dat toen vermoedde veranderde op dat moment het denken over geweld als middel. Aan correspondenten vanaf nu de opgave niet meer over de ETA te schrijven na een reis door Baskenland, of een aanslag daarbuiten. Dat zal nog vreemd vallen. Al mag je verwachten dat de roep om onafhankelijkheid, die leeft onder de helft van de Basken, blijft bestaan.

Over honderd jaar bestaat Spanje misschien niet meer. Maar Baskenland nog altijd.