Op 30 november 2009 organiseerde ik als NOS Ombudsman een debat in Felix Meritis over het fenomeen hypes. Volgens de definitie van dr. Peter Vasterman is een mediahype ‘een mediabrede, snel piekende nieuwsgolf die één gebeurtenis als startpunt heeft en die voor het grootste deel het gevolg is van zichzelf versterkende processen bij de nieuwsproductie’.
Mijn conclusies als Ombudsman na de avond en de voorbereidende gesprekken die ik over het onderwerp heb gevoerd zijn:
- - Bij een hype gaat het snel mis met de betrouwbaarheid van de berichtgeving. Journalisten brengen geen feiten maar opvattingen naar buiten.
- - Een hype richt zich vaak op personen. Iemand ‘bungelt’ of is ‘aangeschoten wild’ en dan ‘gaan de media tot het gaatje’, zoals iemand zei. Er is onvoldoende ruimte voor nuance. De evenwichtigheid die de journalistiek nastreeft verdwijnt achter de horizon.
- - Door de enorme groei van het aantal media en de snelheid van internet, voelen journalisten de druk om al te publiceren voordat ze alle feiten kunnen kennen.
- - Hypes generen hoge kijkcijfers en de journalistiek staat net als andere maatschappelijke sectoren onder druk om te presteren. De kranten hebben het financieel moeilijk, actualiteitenrubrieken worden op kijkcijfers afgerekend. Wanneer het belang om te scoren zwaarder weegt dan waarheidsvinding, is er geen sprake van onafhankelijke journalistiek.
Natuurlijk is er ruimte voor verbetering
Verslaggevers en eindredacteuren moeten zich vaker afvragen of ze de eigen journalistieke uitgangspunten (zie de diverse Codes op deze site) bij een heftige nieuwsaangelegenheid nog wel volgen. Maar het grootste knelpunt zit bij de managers, bestuurders en politici.
Volgens mij is er niet zozeer sprake van scoringsdrift, maar vooral van scoringsdwang. Het is jammer dat nieuws- en actualiteitenprogramma’s die met publiek geld worden gemaakt, kijkcijfers moeten scoren. Als die dwang verdwijnt ontstaat er meer ruimte voor eigen nieuws en onderzoeksjournalistiek.
Betekent dit automatisch een smalle omroep, die alleen voor een elite werkt? Helemaal niet. Wanneer de programmering meer gesegmenteerd is en toegesneden op doelgroepen, kan ook het brede publiek worden bereikt. Niet met elk programma maar wel met alle programma’s samen.
NOS Headlines bijvoorbeeld vaart een geheel eigen koers. Het jongerenplatform doet niet mee met iedere hype, kiest haar eigen nieuws en probeert dat te verrijken.
Het NOS Nieuws is niet bezig met scoren, maar heeft ook moeite met het hooghouden van kwaliteit en zorgvuldigheid ten tijden van een nieuwshype.
Ik denk dat het opknippen van het brede publiek in verschillende doelgroepen tot interessanter, beter nieuws kan leiden. Het helpt journalisten wat minder naar elkaar te kijken en meer een publiek te bedienen. Bij een hype kan elke doelgroep dan op het eigen niveau van informatiebehoefte worden bijgepraat. Ik denk dat er dan meer kennis en context naar boven komt, naast de onvermijdelijke opvattingen en emoties.