Klacht van Anita Bruynje over het gebruik van het woord ‘omgekomen’ in plaats van ‘vermoord’ bij het benoemen van slachtoffers van de nazi’s. Het nieuws ging over de teruggave van eigendommen aan Nederlandse slachtoffers. Mevrouw Bruynje schreef: ‘De woordkeuze doet onrecht aan hen, die wij nog steeds herdenken. Zes miljoen mensen zijn vermoord en niet omgekomen, hoe onwerkelijk dat nog steeds klinkt. Opdat wij hen en de geschiedenis niet vergeten, blijft het noodzakelijk om de waarheid bij naam te noemen, hoe pijnlijk dat ook klinkt.’De redactie van NOS Nieuws nam de klacht serieus en ging er uitgebreid op in.’Met excuus voor de vertraagde reactie, maar de kwestie “omgekomen/vermoord” leidde intern tot discussie. De ene stroming zit op uw lijn: “omkomen” gebruik je eerder bij ongelukken, branden en natuurrampen, omdat het iets is wat iemand “overkomt”. Het klinkt wat omzichtiger en algemener dan “vermoord”. Van Dale geeft ook als betekenis van omkomen: ”het leven verliezen door een ongeluk of door verterend gebrek”.
De andere stroming wil niets afdoen aan de gruwelen tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar wijst erop dat de zes miljoen slachtoffers niet allemaal zijn vermoord. Er zijn ook veel mensen bezweken aan ziekte en ondervoeding. En dan is “omgekomen” feitelijk juister dan “vermoord”.
Dat heeft niets te maken met de waarheid geweld aandoen of gebrek aan respect voor slachtoffers. Bij het schrijven van teksten voor de nieuwsuitzendingen zoeken wij altijd naar de juiste bewoordingen, zonder iets te verhullen, aan te dikken of te verdoezelen. Zo heeft de NOS ervoor gekozen om het woord “gezinsdrama”niet meer te gebruiken, omdat dat klinkt alsof een gezin van buitenaf wordt getroffen door een ramp. Het woord “gezinsmoord” dekt de lading beter.’
Antwoord van de Ombudsman
Ook voor de Ombudsman was het geen uitgemaakte zaak.’Omgekomen’ klonk mij beter in de oren, maar misschien kwam dat wel omdat ik dit woord in dit verband sinds mijn vroege jeugd heb gehoord. En toen ik jong was sprak men ook over ‘k’ als de ziekte kanker werd bedoeld. Ik kon mij voorstellen dat ‘omgekomen’ een ingesleten eufemisme was, waar het woord vermoord beter op zijn plaats zou zijn. Daarom heb ik contact opgenomen met het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) en de vraag voorgelegd aan woordvoerder en onderzoeker David Barnouw (foto).
Hem kwam het dilemma vraag bekend voor. ‘Het zit in de sfeer van de politieke correctheid. Daar moet je niet zonder meer aan toegeven.’ Zijn suggestie is dat de NOS een onderscheid maakt tussen concentratiekampen zoals Bergen-Belsen en de vernietigingskampen van de nazi’s zoals Auschwitz, Mauthausen en Sobibor. ‘Je kunt zeggen dat iemand is omgekomen in Bergen-Belsen, maar omgekomen in Auschwitz klinkt gek. Dan is het beter om het woord “vermoord” te gebruiken.’ Barnouw vindt niet dat het gebruik van het woord ‘omgekomenen’ meteen een miskenning of zelfs ontkenning van de Holocaust inhoudt. Ik volg hem daarin.