De heer Van den Berg diende een klacht in over het uitzenden van de videobeelden die door de klokkenluiderswebsite Wikileaks naar buiten zijn gebracht. Hier is de beschieting vanuit een helikopter te zien. Een groep Irakese burgers waaronder 2 journalisten van Reuters wordt beschoten door het Amerikaanse leger. De heer Van den Berg betwijfelt of dit incident jaren na dato nog nieuws is. Daarnaast heeft hij er moeite mee als dit soort gewelddadige beelden gedurende de dag worden getoond, omdat er dan ook kinderen naar zullen kijken.
Antwoord van de NOS Ombudsman:
Deze beelden hebben een grote nieuwswaarde. De omstandigheden waaronder deze slachtoffers aan hun eind zijn gekomen, bleven jarenlang onopgehelderd. Er liep een Wob-verzoek bij de Amerikaanse instanties om de beelden vrij te geven, waar men niet op in wilde gaan. Nu we de beelden hebben kunnen zien is die terughoudendheid goed te begrijpen. De acties van de militairen zijn vermoedelijk in strijd met de uitgangspunten van het humanitaire oorlogsrecht, zoals dat is vastgelegd in het Verdrag van Genève. Ook onder hun eigen rules of engagement hadden de militairen moeten nadenken of hun optreden wel proportioneel genoeg was ten opzichte van de dreiging en of het hier om strijders ging of om gewone burgers. De video laat zien dat ook de hulpverleners vanuit de helikopter worden beschoten, wat zeer ernstig is. Ik ben het dus helemaal met de redactie van NOS Nieuws eens dat de beelden een belangrijke nieuwswaarde hebben. Zelf was ik op 6 april in Amerika, zodat ik op mijn hotelkamer heb kunnen zien dat alle grote Amerikaanse nieuwsstations de beelden hebben vertoond met commentaar van experts en autoriteiten.
Had de redactie van NOS Nieuws de beelden op grond van hun expliciet gewelddadige karakter moeten ophouden en alleen na kinderbedtijd moeten vertonen? Ik begrijp van de NOS-redactie dat men bij het uitzenden van beelden en teksten die extreem gewelddadig zijn of een expliciete seksuele connotatie hebben, wel degelijk rekening houdt met jonge kijkers. In de dagbulletins worden deze onderwerpen terughoudender gebracht dan in de journaals van 20.00 uur en 22.00 uur.
Nederland kent op dit vlak een systeem van zelfregulering. Het Nederlands Instituut voor de Classificatie van Audiovisuele Media (NICAM) heeft daarvoor de kijkwijzer ontwikkeld. Dit systeem geldt echter niet voor het nieuws. In de Handleiding voor Kijkwijzercodeurs staat: ‘Nieuws- en actualiteitenprogramma’s hoeven niet met Kijkwijzer geclassificeerd te worden. Voor deze programma’s geldt de afspraak dat er bij schokkende beelden vooraf een mondelinge waarschuwing wordt gegeven. Voor de volgende programma’s zijn deze afspraken bevestigd: NOS-journaal, SBS-nieuws, RTL-nieuws, 2 Vandaag, Netwerk en NOVA.’ In het geval van de Wikileaks-beelden is de waarschuwing vooraf ook gegeven.
In Europees verband is ook gewerkt aan het beschermen van jeugdige kijkers. In Artikel 27 van de Richtlijn voor Audiovisuele Mediadiensten staat dat ‘programma’s die daadwerkelijk schade doen aan de ontwikkeling van minderjarigen (met name pornografie of zinloos geweld) alleen kunnen worden uitgezonden op een tijd waarop jonge kijkers de beelden normaal gesproken niet zullen zien’. Uit de context blijkt dat de wetgever vooral denkt aan adult televisie en niet aan de normale nieuwsprogrammering.
Los van de juridische context gaat het in deze gevallen om een moreel oordeel. Is het geweld in de video van Wikileaks ‘zinloos’ te noemen? Ik vind dat het getoonde geweld een sterke maatschappelijke en politieke betekenis heeft en dus niet kan worden gezien als geweld dat om het geweld getoond wordt.
De volgende vraag is: was de nieuwswaarde zo groot was dat het persé in de dagjournaals moest worden uitgezonden? Ik heb er begrip voor dat de redactie van NOS Nieuws de beelden overdag heeft getoond, omdat de afweging tussen de vrijheid van meningsuiting en de bescherming van minderjarigen in dit geval wat mij betreft in het voordeel van de eerste uitvalt. Ik durf zelfs wel zo ver te gaan, dat de overeenkomst die deze realistische beelden hebben met sommige videogames, de content juist buitengewoon belangwekkend maakt voor kinderen. Zeker voor kinderen die veel aan gaming doen. Het vak mediawijsheid is niet voor niets in opkomst. Het onderscheid tussen elektronische spelletjes en hightech wapensystemen kan kinderen niet vroeg genoeg duidelijk gemaakt worden.