Bericht uit Bakoe – 3
Luid snerpend schuiven de liftdeuren dicht, net terwijl ik instap. Hier in het gebouw van tv-station ITV heeft de lift geen deuren die automatisch opengaan als er iemand tussenkomt. Nee, bij ITV kom je gewoon klem te zitten en kun je geen kant meer op. “It’s a dangerous elevator, from old Russia,” zegt Ilham, terwijl hij me met flink wat geduw en getrek uit mijn benarde positie helpt. De lift brengt ons naar de zevende verdieping van een voormalig wapenlaboratorium, waar de nieuwsredactie van ITV is gevestigd.
Ilham presenteert vandaag de journaals. Het is een zondag, een rustige dag op de redactie. Opvallend: Ilham heeft een eigen kantoortje, alleen voor zichzelf. Hij overlegt maar kort met zijn eindredacteur, via de telefoon; hij zit langer in de make up. Met andere collega’s zie ik hem niet praten.
Samen nemen Ilham en ik de teksten door. Het bulletin van 12 uur begint met het bericht dat Armenië het staakt het vuren bij Nagorno-Karabach geschonden heeft – een gebied waar Azerbeidzjan en Armenië al jarenlang beiden aanspraak op maken; daardoor hebben ze een groot conflict. Ilham heeft de tekst zelf geschreven, op basis van een persbericht van het Azerbeidzjaanse ministerie van defensie. “Moet je dat niet even checken?” vraag ik Ilham. Want dat is bij ons gebruikelijk: hoor en wederhoor, meerdere bronnen raadplegen. “Nee, berichten van de overheid hoeven we niet te controleren,” zegt hij lachend. “The ministry tells the truth!”.
De ITV-studio oogt wat ouderwets: een decor van blauw bordkarton met daarop een wereldkaart in kleine gloeilampjes, die oplichten aan het begin van de uitzending. Op televisie lijkt het nog heel wat. Ilham zit ontspannen achter zijn nieuwsdesk. Vlak voor de uitzending gebeurt er iets opvallends: ITV zendt een filmpje uit, met beelden van schietenden soldaten, huilende kinderen en zwaar verminkte lijken. “Armenië houdt Nagorno-Karabach bezet. Bijna een miljoen Azeri’s hebben hun huis moeten verlaten. De internationale gemeenschap doet niets tegen dit onrecht”, zegt de commentaarstem. Gelijk daarna begint het nieuws. Terwijl Ilham nieuwsleest, blijf ik met een ongemakkelijk gevoel achter: was dit filmpje niet nationalistische propaganda…?
ITV zendt het nieuws niet alleen in het Azerbeidzjaans uit, maar ook in het Russisch en in het Engels. En in dat Engelse bulletin wordt over het onderwerp ‘persvrijheid’ een specialist geïnterviewd. “In vergelijking met de pers in Georgië of Turkmenistan, is de pers in Azerbeidzjan vrij,” constateert hij vrolijk. “Maar in vergelijking met het Westen is de pas herwonnen vrijheid nog wat broos,”constateert hij eufemistisch. Het glas is half vol of half leeg, het is maar net hoe je het bekijkt.
Hoeveel vrijheid heeft Ilham bij ITV? Wie bepaalt wat het nieuws van ITV haalt en hoe? Terwijl die vragen door mijn hoofd spelen, kom ik opnieuw in de Russische ITV-lift klem te zitten.
Overleef je als journalist hier in Azerbeidzjan ternauwernood het autoverkeer of de grimmige arm der wet, dan wordt je wel onthoofd door een oud-Russische lift. Journalist zijn in Bakoe is levensgevaarlijk…
Hoi, in de aflevering van Nieuwllink Liberia (met Lucella Carasso) zag je dat zij ook nog wat mocht presenteren; heb jij dat ook nog mogen doen (bijvoorbeeld bij een Engels bulletin) of is het daar zo dat dat echt niet toegestaan werd? Beter misschien om te vragen: had je daar graag wat gedaan of hield je het maar liever bij het observeren?
Groeten!
@ Jordi: ik heb het voornamlijk bij observeren gehouden… Tot het moment dat ik een bepaalde gelegenheid niey onbenut wilde laten… Wordt vervolgd dus!
“Hoeveel vrijheid heeft Ilham bij ITV? Wie bepaalt wat het nieuws van ITV haalt en hoe?”
Ik vrees dat deze vragen nogal makkelijk te beantwoorden zijn. Een land dat pas krap 16 jaar onafhankelijk is van het allesoverheersende Sovjet-juk, en daarvoor nooit onafhankelijkheid heeft gekend (i.t.t. de Baltische staten bv) heeft uiteraard geen florerende persvrijheid. Dit land zal, net zo als de andere voormalige kaukasische sovjetrepublieken, decennialang de tijd nodig hebben om een persvrijheid te ontwikkelen zoals wij die kennen. Een proces dat je als buitenlander niet hoeft te stimuleren. Het is veel gezonder voor Azerbeidzjan om persvrijheid geheel zelf te ontwikkelen, zodat het óók een zuiver Azerbeidzjaans begrip wordt, en niet enkel een westers begrip toegepast in hun land.
@ Jaap: het is iddd lastig om de Westerse bril af en toe af te zetten. En zoals ik ook schrijf in de een na laatste alinea: persvrijheid is ook een relatief begrip; als je het vergelijkt met hoe de situatie tien jaar geleden was, zijn er in Azerbeidzjan absoluut winstpunten behaald…
Ik vind het wel positief dat ze je zo ‘toelaten’, dat ze je niet afweren als een enge westerling die het toch allemaal wel beter zal weten.
Ilham komt misschien wat naïef over (nou.. ‘misschien’) maar hij lijkt me wel open.
En ik waardeer het in elk geval dat wij via jou ook mogen kijken hoe het daar toegaat.
Met alle respect, dit lijkt me toch een typisch voorbeeld van “de splinter in het oog van de ander zien en niet de balk in het eigen oog”.
Ik ben sinds de escalatie van het Nagorno-Karabagh conflict in 1991 en de wapenstilstand in 1994 betrokken geweest bij meerdere mediaprojecten in de regio, onder meer met moedige Azerbeidjaanse en Armeense journalisten die de officiele censuur en propaganda durfden te doorbreken, waarheidsvinding en objectieve berichtgeving over slachtoffers en leefomstandigheden aan beide zijden. Het grootste obstakel daarbjj was – en is – desinteresse van westerse media en publieke opinie.
Zeker in Nederland – ik ben in die 15 jaar geen goed voorbeeld tegengekomen van een rapportage over het conflict en de vele ernstige incidenten waarin Nederlandse journalisten hoor en wederhoor hebben gepleegd bij de autoriteiten en – vooral – onafhankelijke deskundigen en burgers aan beide kanten. Wat dat betreft bestaat het IJzeren Gordijn nog steeds, in stand gehouden door een publiek dat liever de andere kant op kijkt bij al te complexe conflicten ‘ver van het bed’
Veelzeggend dat u zelf in het bericht verwijst naar een oppervlakkig – en per definitie niet gecontroleerd – wikipedia-stukje over Nagorno-Karabagh, ipv een grondig en evenwichtig achtergronddocument dat aan uw eigen journalistieke standaards beantwoordt.
Een belerend vingertje, is dat alles wat u in Bakoe (of Jerevan) te bieden hebt?
Marten van Harten
@ Marten van Harten: doel van het programma is zeker NIET andere journalisten vertellen hoe ze hun werk moeten doen, het is voornamelijk observeren en ook jezelf een spiegel voorhouden. Behalve Ilham heb ik ook andere journalisten ontmoet – die in die regio inderdaad propaganda en censuur hebben durven te doorbreken. Daarover later meer…
Rik, mijn ervaring in Azerbeidzjan is dat ook onafhankelijke journalisten en zelfs mensenrechtenactivisten het anti-Armeense gevoel met de overheid delen. Waar op gebieden van corruptie en mediavrijheid de overheid de “vijand” is staan dezelfde mensen op dit punt op 1 lijn met de overheid: Armenië bezet Azerbeidzjan en is de agressor. NGOs in Azerbeidzjan die op grassroot level een vredesdialoog aangaan met soortgelijke NGOs in Armenië en Karabach staan onder zware druk van zowel overheid als de publieke opinie. Het feit dat Armenen nog steeds rond 13% (niet 20% dit is propaganda) van Azerbeidzajn bezet houden is een groot nationaal trauma. Anti-Armeense gevoelens zijn een intrinsiek deel van de Azerbeidzjaanse identiteit geworden.
Ben benieuwd of je ook mensen hebt ontmoet waar je redelijke toon over het Karabachconflict hebt kunnen praten…
Heb je uiteindelijk toch niet meer zien presenteren
…wat was die bepaalde gelegenheid? Haha…ja, ben nu toch wel benieuwd.
@ Jordi: tijdens de persconferentie van de OVSE stelt Ilham alleen een vraag over Nagorno Karabach, terwijl ik andere issues eigenlijk belangrijker vind… Dus uiteindelijk besluit ik zelf maar de vragen te stellen die ik belangrijk vind…