Het is wonderlijk om te zien wat voor psychologische processen in beweging komen wanneer een land getroffen wordt door een ramp. In Italië helemaal. Daar steekt meteen het diepgewortelde minderwaardigheidscomplex van de Italianen de kop op. Het gevoel minder te zijn ten opzichte van “volwassen en volgroeide” naties in de rest van de wereld, wanneer het op organisatie en verantwoordelijkheidsgevoel aankomt. En, niet te vergeten, op het naleven van de regels.

Om tegenwicht te bieden aan de torenhoge lafheid van kapitein Francesco Schettino heeft Italië een immense behoefte aan een held. In eerste instantie werd dat de officier die na anderhalve dag met een gebroken been door reddingswerkers uit het schip werd gehaald. Hij was immers teruggegaan om achtergebleven passagiers te zoeken en had niet, zoals de kapitein, op schandelijke wijze het zinkend schip verlaten. Maar deze man ging acuut het vergeetboek in toen er een nieuwe held aan de horizon opdoemde: de commandant van de kustwacht van Livorno. De man die Schettino zelfs met krachttermen aanspoorde om weer aan boord te gaan. De vleesgeworden plichtsbetrachting en correctheid: Gregorio De Falco. De opgenomen gesprekken tussen hem en de kapitein waren gisteren en vandaag wereldnieuws.

Binnen de kortste keren groeiden Schettino en De Falco in de Italiaanse media uit tot het symbool van het “oude” en het “nieuwe” Italië. Schettino werd in de rol gedrukt van de Berlusconiaanse showman. De archetypische, vrouwen versierende Italiaan die het niet zo nauw neemt met de regels, graag de blits maakt en voor alles een grap en een grol klaar heeft. Daar tegenover werd de sobere, integere De Falco geplaatst. De man die zijn plicht doet omdat het gewoon zo hoort. Zonder kouwe drukte. En die zichzelf dan ook helemaal geen held vindt.

Op een buitenstaander komt het wat bevreemdend over. Een natie die over een soort collectief schuldgevoel lijkt te beschikken. Een land waarin mensen die eenvoudig hun plicht doen en de regels naleven door velen als sukkels worden bestempeld. Een tendens die onder Berlusconi alleen maar sterker lijkt te zijn geworden. Maar ook een land waar nu een premier in het zadel zit die de Italianen massaal tot de orde probeert te roepen. Iets dat velen van hen diep van binnen eigenlijk heel graag schijnen te willen.

En zo groeit Schettino binnen een mum van tijd uit tot het prototype Italiaan van het tijdperk Berlusconi (zijn moeder schijnt zelfs net als die van Berlusconi Rosa te heten) en De Falco tot de nieuwe Italiaan à la Monti. Een volstrekt gekunstelde situatie, vooral wanneer je bedenkt dat cruiseschepen van Costa Crociere veel vaker voor een zeemansgroet akelig dicht langs de Italiaanse eilanden hebben gescheerd en de kustwacht dat donders goed geweten moet hebben.

Ook Costa Crociere zelf trouwens, want vandaag bleek een lovend artikel over zo’n groet van nota bene kapitein Schettino van de website van het bedrijf te zijn verwijderd. Wat eerder goede reclame leek, is nu taboe.

Het moment lijkt dus rijp voor een stevige dosis introspectie en zelfkritiek. Een aantal commentatoren roept daartoe ook op. Maar de verleiding om te blijven hangen in de makkelijke symboliek van goed en kwaad is groot.