Een weekje Cambodja dompelt je meteen weer onder in de donkere kant van de mensheid. Tussen de 1,7 en 2,2 miljoen Cambodjanen kwamen om tijdens het bewind van de ‘Rode Khmer’. Dat duurde maar van april 1975 tot januari 1979.

En hier, in de rechtszaal, voor mijn neus zat gisteren Nuon Chea. Die was destijds ‘broeder nummer 2’, rechterhand van de bloeddorstige Pol Pot, of: ‘Broeder nummer 1’.

Nuon Chea droeg een zonnebril, die hij alleen maar afzette om zijn verklaring van onschuld voor te lezen.

Ik kreeg kippenvel toen hij dat deed. Hij had een krachtige stem, die geen twijfel kende, en geen tegenspraak duldde. Hij was zelfverzekerd en kende geen medelijden, geen schuld. Hij had Cambodja beschermd tegen annexatie door vijand Vietnam, en in die strijd waren doden gevallen. ‘Verraders’, die waren geëxecuteerd. Er was geen pardon, en er mocht ook geen pardon zijn. Alleen zo kon je de strijd winnen. Hadden ze niet gedaan wat ze hadden gedaan dan was er nu geen Cambodja geweest, zei hij. En hij repte met geen woord over de 1,7 tot 2,2 miljoen doden.

Die doden worden nu een voorwerp van juridische discussie. Zijn advocaten voeren aan dat er misschien wel 500.000 doden zijn gevallen dood Amerikaanse bommen. En dat ook zonder de Rode Khmer mensen zouden zijn gestorven door honger en ziekte. En dat er in China en Rusland veel meer mensen zijn omgekomen dan in Cambodja.

Alsof aantallen er toe doen als je het hebt over de systematische moordpartij die hier heeft plaatsgevonden. Wie van de honger een hap uit een koude aardappel nam, wie huilde bij de dood van zijn kind, wie struikelde op weg naar het werk, wie moe was, wie ziek werd… Voor alles werd je zomaar afgemaakt.

Iedereen kent de ‘Killing Fields’. De film, en de werkelijkheid. Iedereen kent de verhalen van de mensen die daar werden doodgeslagen met knuppels en bijlen, omdat het zonde was om daar dure kogels aan te verspillen. Iedereen kent de aangrijpende foto’s van de slachtoffers, de mannen, vrouwen en kinderen die je aanstaren van de muren in het martelcentrum ‘Tuol Sleng’ in Phnom Penh.

Vandaag sprak ik met Pra Khan. Hij heeft van 1976 tot 1979 in het martelkamp gewerkt. Hij was een folteraar. Hij was een ‘knager’: de ‘knagers’ waren het eindstation. Wie alle andere ondervragingen had gehad en nog steeds niet had bekend kwam bij hen terecht. Zij ‘knaagden’ je murw, dag na dag, en mochten alle middelen gebruiken om een bekentenis af te dwingen. Mensen schreeuwden, smeekten om genade, maar de folteraar gaf geen krimp.

Pra Kahn zegt dat hij zelf de volgende zou zijn als hij ook maar een steekje liet vallen. Als de gevangene tijdens de marteling doodging was het gebeurd. Als hij niet de bekentenis loskreeg die de directeur van de gevangenis van hem eiste was het gebeurd. Als hij een teken van zwakte toonde, of medeleven, was het gebeurd. ‘Ik moest elke keer bewijzen dat ik volledig en totaal in dienst van de Rode Khmer stond en alles over had voor de partij.’

Want anders was het gebeurd.

Van de dertig man met wie hij Tuol Sleng binnenkwam, is hij de enige overlevende. De anderen zijn allemaal zelf geëindigd als gevangene, gefolterd en vermoord.

Pra Kahn weet wat hij gedaan heeft. Hij vertelt het, omdat hij wil dat mensen het weten. Hij vertelt het zonder opsmuk, zonder zijn schuld te ontkennen. Maar ook hij is, uiteindelijk, niet verantwoordelijk.

Hij was gevangen in een systeem, waaruit ontsnappen onmogelijk was. Een systeem dat door mensen was gecreëerd, en door mensen in stand gehouden. Leiders die steeds verse kindsoldaten van 14, 15 jaar inzetten omdat zij wisten dat ze die jongens alles konden laten doen. Wat ze maar wilden.

Ik luister naar Nuon Chea en naar Pra Kahn, en kijk in een zwart gat, een modderpoel, een massagraf, zoals Pra Kahn het mij beschrijft: ‘Het was dichtgegooid met een beetje aarde, maar de lichamen zwollen op en kwamen over de rand naar buiten.’

Een weekje Cambodja, en alles wat ooit begraven was komt toch weer boven. En dat kippenvel, dat gaat maar niet over.